Ιστορικοί κατέγραψαν την ιστορία του εβραϊκού νεκροταφείου στο Διδυμότειχο και της κοινότητας που εκτοπίστηκε στο Άουσβιτς το 1943, στο πλαίσιο δράσης δημόσιας ιστορίας.
Η ιστορία της εβραϊκής κοινότητας του Διδυμοτείχου, στον Έβρο της Ελλάδας, βρέθηκε στο επίκεντρο ιστορικού περιπάτου στο εβραϊκό νεκροταφείο της πόλης. Την έρευνα και την ξενάγηση ανέλαβαν οι ιστορικοί Ελένη Κούκη και Γιάννης Παπακονδύλης, στο πλαίσιο της δράσης «Το Εβραϊκό Νεκροταφείο του Διδυμοτείχου: Ανάμεσα στη Λήθη και τη Μνήμη».
Η δράση οργανώθηκε από την Πρωτοβουλία για τις Δημόσιες Ανθρωπιστικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Columbia (SNFPHI). Συνοδεύτηκε από έκθεση στο Βυζαντινό Μουσείο της πόλης. Το νεκροταφείο αποτελεί το σημαντικότερο σωζόμενο υλικό κατάλοιπο της εβραϊκής παρουσίας στην περιοχή.
Από τη ρωμανιώτικη κοινότητα στον εκτοπισμό
Η παρουσία Εβραίων στο Διδυμότειχο μαρτυρείται από τα βυζαντινά χρόνια, αρχικά με μια μικρή ρωμανιώτικη κοινότητα, δηλαδή ελληνόφωνους Εβραίους. Από τον 15ο αιώνα εγκαταστάθηκαν στην πόλη Σεφαραδίτες, οι οποίοι είχαν εκτοπιστεί από την Ισπανία. Η κοινότητα διαμόρφωσε τη δική της γλωσσική και πολιτισμική ταυτότητα, με τη χρήση του λαντίνο, μιας ισπανικής διαλέκτου.
Σύμφωνα με την Ελένη Κούκη, η κοινότητα συμμετείχε στα δίκτυα μεταποίησης και μεταφοράς προϊόντων στην πεδιάδα του Έβρου, συνδέοντας τις εμπορικές δραστηριότητες με τους χριστιανούς αγρότες των χωριών της περιοχής.
Λίγο πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στο Διδυμότειχο ζούσαν περίπου 1.000 Εβραίοι. Τον Μάιο του 1943 οι γερμανικές αρχές κατοχής συνέλαβαν τα μέλη της κοινότητας και τα εκτόπισαν στο Άουσβιτς. Η Κούκη αναφέρει ότι το ποσοστό εξόντωσης έφτασε περίπου το 94%. Επισημαίνει, ωστόσο, πως δεν έχει γίνει ειδική μελέτη για το Διδυμότειχο που να επιτρέπει ασφαλή συμπεράσματα για τις συνθήκες και τις δυνατότητες διαφυγής.
Μετά τον πόλεμο επέστρεψαν στην πόλη 33 μέλη της κοινότητας. Βρήκαν, σύμφωνα με την Κούκη, τα σπίτια τους κατειλημμένα και τις επιχειρήσεις τους κατεστραμμένες. Η ίδια σημειώνει ότι ιδιωτικές περιουσίες ανακτήθηκαν σταδιακά, μετά και τον νόμο του 1949, ενώ δεν έχουν επιστραφεί όλες όσες είχαν περάσει στην κατοχή του κράτους. Οι επιζώντες δεν κατάφεραν να ανασυστήσουν την κοινότητα, η οποία διαλύθηκε επίσημα τη δεκαετία του 1980.
Το νεκροταφείο και η καταγραφή της μνήμης
Κατά την ξενάγηση, η Κούκη εξήγησε ότι τα αρχικά όρια του νεκροταφείου εκτείνονταν σε έκταση μεγαλύτερη από τη σημερινή. Όπως ανέφερε, κατά τον Μεσοπόλεμο κατασκευάστηκε δρόμος που το διέσχισε. Επειδή στην εβραϊκή παράδοση δεν προβλέπεται εκταφή, ο δρόμος μπορεί να πέρασε πάνω από χώρο που προοριζόταν για μελλοντικές ταφές ή πάνω από τάφους, είπε.
Η έρευνα ξεκίνησε, σύμφωνα με τον Γιάννη Παπακονδύλη, από συνέντευξη με τον Δαυίδ Ταραμπουλούς στο πλαίσιο συνεργασίας για το αρχείο προφορικών συνεντεύξεων του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδας. Ο Ταραμπουλούς, παιδί επιζώντων του Άουσβιτς, τους μίλησε για το νεκροταφείο και την ανάγκη να διασωθεί. Η Κούκη περιέγραψε την προσπάθεια ως καταγραφή ενός χώρου που έχει υποστεί ισοπέδωση, ώστε να γίνει ξανά ορατή η ιστορία που συνδέεται με αυτόν.
