Το ντοκιμαντέρ παρουσιάζει ανώνυμες μαρτυρίες για τη χρήση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης και τις επιθέσεις στη Γάζα, ενώ ο ισραηλινός στρατός απορρίπτει τα συμπεράσματά του.
Στις αμερικανικές κινηματογραφικές αίθουσες προβάλλεται το ντοκιμαντέρ «NAZA», το οποίο βασίζεται σε ανώνυμες μαρτυρίες Ισραηλινών στρατιωτών για την επιλογή στόχων και τις επιθέσεις στη Γάζα. Η ταινία βρίσκεται ήδη στο IFC Center της Νέας Υόρκης και, σύμφωνα με το πρόγραμμα διανομής, από τις 9 Οκτωβρίου θα προβληθεί και σε άλλες πόλεις, μεταξύ των οποίων το Όστιν, το Σικάγο, το Λος Άντζελες και το Σιάτλ.
Οι δημιουργοί υποστηρίζουν ότι οι μαρτυρίες περιγράφουν τη χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης για την ανάλυση υλικού παρακολούθησης και την υπόδειξη προσώπων ή κτιρίων ως στόχων. Κατά τις πηγές που εμφανίζονται στην ταινία, τα συστήματα μπορούσαν να κάνουν λάθη και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις ενδέχεται να προκαλούσαν μεγάλες απώλειες μεταξύ αμάχων.
Μία από τις πηγές ισχυρίζεται ότι εγκρίθηκε επιχείρηση κατά μέλους της Χαμάς, παρότι η εκτίμηση ήταν πως θα σκοτώνονταν 500 άμαχοι. Ο ισραηλινός στρατός αρνείται τον συγκεκριμένο ισχυρισμό. Οι δημιουργοί αναφέρουν ότι οι συνεντευξιαζόμενοι μίλησαν ανώνυμα επειδή φοβούνταν αντίποινα και ότι οι μαρτυρίες ελέγχθηκαν. Η ευρύτερη δημοσιογραφική έρευνα, που έγινε σε συνεργασία με το ερευνητικό τμήμα του Guardian από το 2023 έως το 2025, περιέλαβε συνεντεύξεις με περισσότερες από 100 πηγές.
Η απάντηση του ισραηλινού στρατού
Ο ισραηλινός στρατός έχει απορρίψει τα συμπεράσματα της ταινίας. Αναφέρει ότι οι εντολές του διαχωρίζουν μαχητές και αμάχους και ότι λαμβάνονται μέτρα για τον περιορισμό των απωλειών μεταξύ των αμάχων. Επιβεβαιώνει ότι χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη, αλλά υποστηρίζει πως την επιλογή στόχων κάνουν αξιωματικοί πληροφοριών και ότι η τελική απόφαση για πλήγμα ανήκει σε επιχειρησιακούς διοικητές. Προσθέτει ότι αρκετοί από τους συνεντευξιαζόμενους δεν γνώριζαν ολόκληρη τη διαδικασία.
Η ταινία έχει προκαλέσει αντιδράσεις και στο Ισραήλ. Ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου τη χαρακτήρισε αντισημιτική, ενώ υπουργός της κυβέρνησης απείλησε τους δημιουργούς με αφαίρεση της υπηκοότητας. Ο Γιουβάλ Αμπραάμ, ένας από τους δύο σκηνοθέτες, έχει εκφράσει φόβο ότι μπορεί να μην μπορέσει να επιστρέψει στη χώρα. Η Επιτροπή για την Προστασία των Δημοσιογράφων και η International Documentary Association έχουν καταδικάσει τις απειλές, ενώ κείμενο στήριξης προς τον Αμπραάμ και τη συν-σκηνοθέτρια Ρέιτσελ Σορ υπέγραψαν περισσότερα από 2.000 άτομα.
Σε προβολή της ταινίας στη Νέα Υόρκη, διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν έξω από τον χώρο κρατώντας εικόνες από την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023. Ο Αμπραάμ αναγνώρισε ότι η επίθεση ήταν σφαγή και την καταδίκασε, σημειώνοντας παράλληλα ότι αυτό δεν δικαιολογεί τους θανάτους αμάχων στη Γάζα.
Η συζήτηση για τις απώλειες και την αμερικανική στήριξη
Το ντοκιμαντέρ κυκλοφορεί σε μια περίοδο έντονης συζήτησης στις ΗΠΑ για τη στρατιωτική βοήθεια προς το Ισραήλ, θέμα που έχει προκαλέσει διχασμό στους Δημοκρατικούς και σε μέρος των Ρεπουμπλικανών. Οι δημιουργοί θέλουν, όπως έχουν δηλώσει, να αναδειχθεί και ο ρόλος της αμερικανικής κυβέρνησης. Ακαδημαϊκή μελέτη που δημοσιεύθηκε πέρυσι υπολόγισε ότι οι κυβερνήσεις Μπάιντεν και Τραμπ παρείχαν τουλάχιστον 21,7 δισ. δολάρια σε στρατιωτική βοήθεια προς το Ισραήλ κατά τα δύο πρώτα χρόνια του πολέμου.
Το υπουργείο Υγείας της Γάζας αναφέρει ότι η ισραηλινή επίθεση έχει προκαλέσει τον θάνατο περισσότερων από 74.000 Παλαιστινίων, ανάμεσά τους πάνω από 1.400 μετά την έναρξη της εύθραυστης εκεχειρίας πριν από έναν χρόνο. Το υπουργείο, που υπάγεται στην κυβέρνηση της Χαμάς, δεν διαχωρίζει μαχητές από αμάχους, ενώ αναφέρει ότι γυναίκες και παιδιά αποτελούν περίπου τους μισούς νεκρούς. Τα αρχεία του θεωρούνται γενικά αξιόπιστα από ανεξάρτητους ειδικούς και υπηρεσίες του ΟΗΕ.
Το «NAZA» έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας και αναμένεται να διατεθεί δωρεάν μέσω της ιστοσελίδας του Guardian στα τέλη Νοεμβρίου. Οι δημιουργοί του είχαν συνεργαστεί προηγουμένως στο «No Other Land», ντοκιμαντέρ για τις δυσκολίες των Παλαιστινίων στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη, το οποίο κέρδισε Όσκαρ.
