Οι μαζικές κινητοποιήσεις για τη στέγη στην Ισπανία δείχνουν ότι η κρίση κατοικίας δεν είναι πια ένα «κοινωνικό πρόβλημα» ανάμεσα σε άλλα. Είναι πεδίο ανοιχτής πολιτικής και ταξικής σύγκρουσης.
Το Σάββατο 3 Οκτωβρίου, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους της Μαδρίτης και πολλών ακόμη ισπανικών πόλεων, μετά την απόρριψη από το Κοινοβούλιο δύο κυβερνητικών διαταγμάτων που στόχευαν στην ενίσχυση της προστασίας των ενοικιαστών. Το Euronews μετέδωσε ότι οι οργανωτές μίλησαν για περίπου 500.000 διαδηλωτές στη Μαδρίτη, ενώ οι αρχές υπολόγισαν τη συμμετοχή σε περίπου 70.000 ανθρώπους.
Η άμεση αφορμή ήταν η κοινοβουλευτική απόρριψη δύο μέτρων για τη στέγη. Τα μέτρα προέβλεπαν, μεταξύ άλλων, προστασία ευάλωτων ενοικιαστών από εξώσεις, επέκταση συμβάσεων ενοικίασης, πάγωμα ή περιορισμό αυξήσεων ενοικίων και ρυθμίσεις απέναντι στα λεγόμενα vulture funds, δηλαδή επενδυτικά κεφάλαια που αγοράζουν ακίνητα για υψηλές αποδόσεις. Σύμφωνα με το Associated Press και το Reuters, τα διατάγματα καταψηφίστηκαν από PP, Vox και άλλες δυνάμεις, ενώ κρίσιμο ρόλο είχε και η άρνηση του καταλανικού Junts να τα στηρίξει.
Η σπίθα που άναψε το νέο κύμα οργής ήταν η υπόθεση της 87χρονης Μαρι Carmen Abascal. Η γυναίκα απομακρύνθηκε από διαμέρισμα στη Μαδρίτη, όπου σύμφωνα με ισπανικά και διεθνή μέσα ζούσε για περίπου επτά δεκαετίες. Οικιστικές συλλογικότητες καταγγέλλουν ότι επενδυτική εταιρεία αγόρασε το ακίνητο και επιχείρησε να αυξήσει το ενοίκιό της κατά 275%. Μετά τη δημόσια κατακραυγή, οι νέοι ιδιοκτήτες συμφώνησαν να της επιτρέψουν να επιστρέψει με χαμηλό ενοίκιο.
Η υπόθεση αυτή λειτούργησε σαν σύμβολο. Όχι επειδή είναι η μοναδική. Αλλά επειδή συμπυκνώνει αυτό που ζουν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι στην Ισπανία. Ενοίκια που αυξάνονται πολύ πιο γρήγορα από τους μισθούς. Σπίτια που μετατρέπονται σε επενδυτικά προϊόντα. Γειτονιές που αδειάζουν από κατοίκους και γεμίζουν τουριστικά καταλύματα. Νέοι άνθρωποι που δεν μπορούν να φύγουν από το πατρικό. Οικογένειες που δίνουν όλο και μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους για ένα σπίτι που δεν τους προσφέρει καμία ασφάλεια.
Σύμφωνα με το Euronews, τα μέσα ενοίκια στην Ισπανία έχουν σχεδόν διπλασιαστεί την τελευταία δεκαετία, ενώ οι ζητούμενες τιμές αγοράς κατοικίας έχουν αυξηθεί περίπου 90%, με βάση στοιχεία της πλατφόρμας Idealista. Το Reuters σημειώνει ότι σε πολλές περιπτώσεις το ενοίκιο προσεγγίζει σχεδόν ολόκληρο τον μέσο μισθό ενός νέου ανθρώπου.
Γι’ αυτό οι διαδηλώσεις δεν περιορίστηκαν σε μια γενική διαμαρτυρία. Τα συνθήματα στόχευαν καθαρά στην κερδοσκοπία πάνω στη στέγη. Στη Μαδρίτη, οι διαδηλωτές φώναζαν ενάντια στον «rentierism», δηλαδή στο εισοδηματικό μοντέλο όσων ζουν από την ιδιοκτησία και την απόσπαση ενοικίων. Το Συνδικάτο Ενοικιαστών, που συντονίζει μεγάλο μέρος των κινητοποιήσεων, ζητά μείωση των ενοικίων κατά 50%, συμβάσεις αορίστου χρόνου και απαλλοτρίωση κατοικιών που ανήκουν σε vulture funds. Παράλληλα, θέτει ανοιχτά το ενδεχόμενο γενικής απεργίας για τη στέγη.
Οι κινητοποιήσεις επεκτάθηκαν σε πολλές πόλεις. Το Euronews έκανε λόγο για διαδηλώσεις σε πάνω από 50 πόλεις, ενώ αναφέρθηκαν κινητοποιήσεις σε Μαδρίτη, Βαλένθια, Σαν Σεμπαστιάν, Κάδιθ, Κανάρια Νησιά και άλλες περιοχές. Στη Βαλένθια σημειώθηκαν συγκρούσεις, όταν διαδηλωτές κινήθηκαν προς το Palau de les Arts Reina Sofía, όπου διεξαγόταν συνέδριο επενδύσεων ακινήτων. Η αστυνομία απάντησε με πλαστικές σφαίρες και δακρυγόνα, σύμφωνα με το Euronews.
Η πολιτική κρίση είναι πλέον εμφανής. Ο Πέδρο Σάντσεθ βρίσκεται αντιμέτωπος με τη δυσαρέσκεια στους δρόμους, αλλά και με την αδυναμία της κυβέρνησής του να περάσει κρίσιμα μέτρα από ένα κατακερματισμένο Κοινοβούλιο. Το El País μετέδωσε ότι στο PSOE έχει ανοίξει συζήτηση ακόμη και για πρόωρες εκλογές, ενώ το Euronews σημείωσε ότι ο Σάντσεθ βρίσκεται σε περίοδο σκέψης μετά την κοινοβουλευτική ήττα.
Η δεξιά και οι δυνάμεις που καταψήφισαν τα μέτρα υποστηρίζουν ότι τέτοιες ρυθμίσεις μπορεί να μειώσουν την προσφορά κατοικιών και να δημιουργήσουν αβεβαιότητα στην αγορά. Αυτή είναι η κλασική επιχειρηματολογία όσων αντιμετωπίζουν τη στέγη πρώτα ως αγορά και μετά ως κοινωνικό δικαίωμα. Όμως η ισπανική πραγματικότητα δείχνει ακριβώς το αντίθετο. Η αγορά, όταν αφέθηκε να λειτουργεί με κριτήριο το κέρδος, δεν έλυσε την κρίση. Την όξυνε. Έκανε τη στέγη επενδυτικό προϊόν και έσπρωξε εργαζόμενους, νέους και συνταξιούχους έξω από τις γειτονιές τους.
Η κρίση στην Ισπανία είναι μέρος μιας ευρωπαϊκής πραγματικότητας. Ο Guardian σημείωσε ότι οι τιμές κατοικίας στην ΕΕ αυξήθηκαν κατά 53% και τα ενοίκια κατά 25% την περίοδο 2010 με 2024, ενώ νέες συμμαχίες και κινήματα ενοικιαστών αναπτύσσονται σε πολλές χώρες, αμφισβητώντας την αντιμετώπιση της κατοικίας ως επενδυτικού προϊόντος.
Από αυτή την άποψη, οι διαδηλώσεις στην Ισπανία έχουν ευρύτερη σημασία. Δείχνουν ότι η στέγη μπορεί να γίνει ξανά κεντρικό κοινωνικό αίτημα, όπως η εργασία, η υγεία και η παιδεία. Δείχνουν επίσης ότι οι ενοικιαστές δεν είναι απλώς μεμονωμένοι καταναλωτές που διαπραγματεύονται μόνοι τους με ιδιοκτήτες και εταιρείες. Μπορούν να γίνουν συλλογικό υποκείμενο. Να οργανωθούν. Να πιέσουν. Να μπλοκάρουν εξώσεις. Να διεκδικήσουν πολιτικές αλλαγές.
Το σύνθημα «η στέγη είναι δικαίωμα, όχι εμπόρευμα» ακούγεται σήμερα σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις γιατί περιγράφει μια κοινή εμπειρία. Οι μισθοί δεν φτάνουν. Τα ενοίκια ανεβαίνουν. Οι πλατφόρμες βραχυχρόνιας μίσθωσης αλλάζουν τον χαρακτήρα των γειτονιών. Τα funds αγοράζουν μαζικά ακίνητα. Η δημόσια και κοινωνική κατοικία παραμένει ανεπαρκής. Και οι κυβερνήσεις, ακόμη κι όταν αναγνωρίζουν το πρόβλημα, συχνά διστάζουν να συγκρουστούν πραγματικά με την ιδιοκτησιακή κερδοσκοπία.
Η Ισπανία δείχνει και κάτι ακόμη. Όταν μια κοινωνική ανάγκη γίνεται αφόρητη, η πολιτική σταθερότητα αρχίζει να τρίζει. Η στέγη δεν είναι δευτερεύον ζήτημα. Είναι όρος αξιοπρεπούς ζωής. Είναι το δικαίωμα να μείνεις στη γειτονιά σου. Να μη ζεις με τον φόβο της έξωσης. Να μη δουλεύεις μόνο για να πληρώνεις νοίκι. Να μη μετατρέπεται κάθε πόλη σε πεδίο κερδοφορίας για funds, τουριστικές πλατφόρμες και ιδιοκτήτες μεγάλου χαρτοφυλακίου.
Οι κινητοποιήσεις στην Ισπανία είναι δίκαιες γιατί βάζουν στο κέντρο αυτό που οι κυβερνήσεις και οι αγορές θέλουν να κρύβουν. Η κατοικία δεν μπορεί να είναι πολυτέλεια. Δεν μπορεί να είναι χρηματοπιστωτικό προϊόν. Δεν μπορεί να εξαρτάται από τις ορέξεις των επενδυτικών κεφαλαίων. Είναι κοινωνικό δικαίωμα. Και όταν αυτό το δικαίωμα παραβιάζεται, οι δρόμοι γεμίζουν κόσμο που δίκαια αγανακτεί και διαμαρτύρεται.
Η ισπανική κοινωνία το λέει καθαρά. Θέλει σπίτια για τους ανθρώπους, όχι για τα funds. Θέλει προστασία από τις εξώσεις. Θέλει έλεγχο των ενοικίων. Θέλει δημόσια πολιτική κατοικίας. Θέλει πόλεις που να ανήκουν στους κατοίκους τους.
Και αυτό το αίτημα δεν αφορά μόνο την Ισπανία. Αφορά όλη την Ευρώπη. Αφορά και την Ελλάδα.
