Στις 27 Σεπτεμβρίου του 1941, μέσα στη βαριά σκιά της Κατοχής, σε μια Αθήνα που γνώριζε ήδη την πείνα, τον φόβο και την ανελευθερία, τέσσερις εκπρόσωποι πολιτικών οργανώσεων συναντήθηκαν μυστικά σε ένα μικρό σπίτι στους πρόποδες του Λυκαβηττού. Εκεί τέθηκαν οι υπογραφές που σηματοδότησαν τη γέννηση του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ).
Την ιδρυτική πράξη υπέγραψαν ο Λευτέρης Αποστόλου, εκ μέρους του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, ο Χρήστος Χωμενίδης, εκ μέρους του Σοσιαλιστικού Κόμματος Ελλάδας, ο Ηλίας Τσιριμώκος, εκ μέρους της Ένωσης Λαϊκής Δημοκρατίας, και ο Απόστολος Βογιατζής, εκ μέρους του Αγροτικού Κόμματος Ελλάδας. Η συγκρότηση του ΕΑΜ υπήρξε αποτέλεσμα πρωτοβουλίας του ΚΚΕ και των πολιτικών ζυμώσεων που είχαν αρχίσει ήδη από τους πρώτους μήνες της Κατοχής, με στόχο τη δημιουργία ενός μετώπου πολύ ευρύτερου από τα όρια ενός μόνο κόμματος.
Το ίδιο το ιδρυτικό κείμενο έθετε ως βασικούς σκοπούς την απελευθέρωση της χώρας από την ξένη κατοχή και την κατοχύρωση του δικαιώματος του ελληνικού λαού να αποφασίσει ελεύθερα για τη μεταπολεμική διακυβέρνησή του. Παράλληλα, άφηνε ανοιχτή την ένταξη στο Μέτωπο άλλων δημοκρατικών κομμάτων και οργανώσεων που αποδέχονταν αυτούς τους στόχους.
Από εκείνη τη μικρή παράνομη σύσκεψη γεννήθηκε ένα κίνημα που μέσα σε λίγα χρόνια απέκτησε πρωτοφανή κοινωνική έκταση. Οι εκτιμήσεις για την αριθμητική του δύναμη διαφέρουν σημαντικά, όμως το ευρύτερο δίκτυο των εαμικών οργανώσεων έφθασε, σύμφωνα με ορισμένους υπολογισμούς για το τέλος της Κατοχής, σε τάξη μεγέθους άνω του ενάμισι εκατομμυρίου ανθρώπων και, στις υψηλότερες εκτιμήσεις, περίπου στα δύο εκατομμύρια. Έτσι, το ΕΑΜ αναδείχθηκε όχι μόνο στη μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση της Ελλάδας, αλλά και σε ένα από τα μαζικότερα αντιστασιακά κινήματα της κατεχόμενης Ευρώπης.
Η ιδιομορφία του εαμικού φαινομένου δεν βρισκόταν μόνο στους αριθμούς. Βρισκόταν κυρίως στην πολυμορφία του αγώνα.Στην ύπαιθρο, με τη συγκρότηση του ΕΛΑΣ από το 1942, ο αγώνας πήρε τη μορφή της ένοπλης αντίστασης, της παρενόχλησης των δυνάμεων Κατοχής και των επιχειρήσεων δολιοφθοράς. Στις πόλεις, όμως, η Αντίσταση απέκτησε ένα διαφορετικό πρόσωπο: παράνομος Τύπος, δίκτυα αλληλεγγύης, εργατικές κινητοποιήσεις, απεργίες και μαζικά συλλαλητήρια. Η έρευνα για την κατεχόμενη Αθήνα έχει καταγράψει ακριβώς αυτή τη δυναμική μαζικοποίηση του εαμικού κινήματος στις εργατικές και προσφυγικές συνοικίες της πρωτεύουσας.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική υπήρξε η μεγάλη κινητοποίηση της 5ης Μαρτίου 1943 ενάντια στην πολιτική επιστράτευση και στην αποστολή Ελλήνων εργατών στο Ράιχ. Χιλιάδες άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους της Αθήνας, σε μία από τις σημαντικότερες εκδηλώσεις μαζικής αντίστασης της Κατοχής.
Αυτό ακριβώς υπήρξε ένα από τα βασικά γνωρίσματα του ΕΑΜ: ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας δεν περιορίστηκε στο βουνό και στο όπλο. Πέρασε στο εργοστάσιο, στη γειτονιά, στο πανεπιστήμιο, στο χωριό, στη διαδήλωση και στην απεργία. Ένοπλη και άοπλη αντίσταση συνυπήρξαν ως διαφορετικές εκφράσεις μιας εξαιρετικά πλατιάς κοινωνικής κινητοποίησης.
Και όταν μεγάλες περιοχές της ορεινής Ελλάδας πέρασαν ουσιαστικά έξω από τον καθημερινό έλεγχο των δυνάμεων Κατοχής, το εαμικό κίνημα επιχείρησε κάτι ακόμη: τη συγκρότηση θεσμών τοπικής διοίκησης, δικαιοσύνης και κοινωνικής οργάνωσης στην αποκαλούμενη «Ελεύθερη Ελλάδα». Η ΠΕΕΑ, που συγκροτήθηκε το 1944, αποτέλεσε την κορύφωση αυτής της διαδικασίας.
Τη διάσταση αυτή αναγνώρισε ακόμη και ο C. M. Woodhouse, επικεφαλής της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής και πολιτικά κάθε άλλο παρά φίλα προσκείμενος προς το ΕΑΜ. Αναφερόμενος στις περιοχές που βρέθηκαν υπό εαμικό έλεγχο, παραδεχόταν ότι για πρώτη φορά άρχισαν να λειτουργούν εκεί μορφές δημόσιων υπηρεσιών και ότι στην ορεινή ύπαιθρο δημιουργήθηκαν δομές που προηγουμένως δεν υπήρχαν.
Η ιστορία του ΕΑΜ υπήρξε σύνθετη και οι συγκρούσεις των τελευταίων χρόνων της Κατοχής άνοιξαν ζητήματα που εξακολουθούν να απασχολούν την ιστοριογραφία. Όμως η έκταση της κοινωνικής κινητοποίησης που προκάλεσε και ο πρωταγωνιστικός του ρόλος στην ελληνική Αντίσταση αποτελούν κεντρικά δεδομένα για την κατανόηση της περιόδου.
Βιβλιογραφία
Mark Mazower, Inside Hitler’s Greece: The Experience of Occupation, 1941–44, Yale University Press, 1993
Γιάννης Σκαλιδάκης, Η Ελεύθερη Ελλάδα: Η εξουσία του ΕΑΜ στα χρόνια της Κατοχής (1943–1944), Ασίνη, Αθήνα 2014
Μενέλαος Χαραλαμπίδης, Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2012
Χρήστος Χατζηιωσήφ – Προκόπης Παπαστράτης (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα: Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, Κατοχή, Αντίσταση 1940–1945, Βιβλιόραμα, Αθήνα 2007
