Αργά το βράδυ της 27ης Σεπτεμβρίου του 1941, η Αθήνα βιώνει με σκληρό τρόπο τους πρώτους μήνες της ναζιστικής κατοχής. Εδώ και τρεις μήνες, τα στρατεύματα του Γ’ Ράιχ έχουν εισβάλει στη Σοβιετική Ένωση, η επιχείρηση Μπαρμπαρόσα βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη.
Αυτήν την ώρα, όταν όλα δείχνουν ότι τα σκιάζει η φοβέρα και τα πλακώνει η σκλαβιά, μια χούφτα άνθρωποι μαζεύονται με άκρα μυστικότητα σε ένα σπίτι στο τέρμα της οδού Ιπποκράτους τη Νεάπολη των Εξαρχείων. Πριν ξημερώσει καλά καλά η 28η του Σεπτέμβρη, θα παρθεί η ιστορική απόφαση: η ίδρυση του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου, ενώ αμέσως θα συνταχθεί και η ιδρυτική του διακήρυξη. Εκείνη την ώρα, ίσως κανένας από τους συμμετέχοντες να μην είχε απόλυτη συνείδηση πως αυτή η πράξη θα ήταν το πρώτο μικρό βήμα για μια πραγματική μεγαλύτερη δημιουργία απελευθέρωσης και κοινωνικής χειραφέτησης εν μέσω του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ένα κίνημα το οποίο θα συσπείρωνε και θα ενεργοποιούσε πάνω από ενάμισι εκατομμύριο ανθρώπους και θα πρωτοστατούσε στη δημιουργία του ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ μόλις λίγους μήνες αργότερα. Ένα κίνημα που θα καθιστούσε, ήδη από το 1943, ένα μεγάλο τμήμα της ηπειρωτικής Ελλάδας ελεύθερο, όπου θα δοκιμάζονταν για πρώτη φορά πρωτοποριακές μορφές λαϊκής αυτοδιοίκησης και εξουσίας.
Μάκης Γεωργιάδης
Στις 27 του Σεπτέμβρη του 1941, σε ένα σπίτι στη Νεάπολη των Εξαρχείων, συναντήθηκαν οι Λευτέρης Αποστόλου εκ μέρους του ΚΚΕ, Χρήστος Χωμενίδης από το ΣΚΕ, Ηλίας Τσιριμώκος από την ΕΛΔ και Απόστολος Βογιατζής από το ΑΚΕ, οι οποίοι συνυπέγραψαν την ιδρυτική διακήρυξη του ΕΑΜ. Μέσα στην πιο βαθιά νύχτα της ναζιστικής κατοχής άστραψε ο δρόμος για τη δημιουργία ενός τεράστιου απελευθερωτικού κινήματος εθνικής αντίστασης, με κοινωνικό περιεχόμενο. Η πρωτοβουλία ανήκε στο ΚΚΕ, οι αστικές δυνάμεις αρνήθηκαν να συμβάλλουν.
Η βασική κινητήρια δύναμη και ο κορμός του ΕΑΜ ήταν το ΚΚΕ. Ένα κόμμα βαριά πληγωμένο και στα όρια της διάλυσης, του οποίου τα στελέχη και τα μέλη είχαν υποστεί απηνείς διωγμούς, από την εποχή του βενιζελικού «ιδιώνυμου αδικήματος» μέχρι τη μεταξική δικτατορία και από τις δοσιλογικές κυβερνήσεις και τους ναζί. Περίπου 2.000 μέλη του ΚΚΕ είχαν δραπετεύσει με την κήρυξη του πολέμου ή κινούνταν στην παρανομία ήδη από την εποχή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου. Αυτές οι μικρές δυνάμεις κατόρθωσαν να ανασυνταχθούν και έθεσαν ως κύριο στόχο την αντίσταση στον κατακτητή και την εθνική απελευθέρωση. Ωστόσο, το κοινωνικό ζήτημα σε μεγάλο βαθμό υποτασσόταν στο κυρίαρχο καθήκον της αντιφασιστικής πάλης.
Από την άνοιξη του 1941 δημιουργήθηκαν οι πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις
Πριν από τη σύσκεψη της 27ης Σεπτεμβρίου μια σειρά πρόδρομες μορφές του ΕΑΜ εμφανίστηκαν σε διάφορες περιοχές. Η πρώτη οργάνωση που συστάθηκε ήταν η Εθνική Αλληλεγγύη ως οργάνωση αρωγής. Ιδρύθηκε στις 21 Μαΐου 1941 από τους δραπέτες κομμουνιστές και είχε πανελλαδικό χαρακτήρα. Στις αρχές του Ιούνη συγκροτήθηκαν σε ημιστρατιωτική βάση οι ομάδες Ιερός Λόχος στη δυτική Θράκη, καθώς και ομάδες εφόδου στη δυτική Θεσσαλία. Ήδη από τον Απρίλιο είχαν συγκροτηθεί στην Αθήνα η ομάδα Δημοκράτης και στη Μακεδονία, σε συνεργασία με στρατιωτικά στελέχη, η ομάδα Ελευθερία. Στις 2 Ιουνίου ιδρύθηκε στα Γιάννενα το Πατριωτικό Μέτωπο και στις 15/6 η Νέα Φιλική Εταιρεία στην Καλαμάτα. Την ίδια περίοδο, στην Κρήτη συγκροτήθηκε το Παγκρήτιο Αντιστασιακό Μέτωπο (ΠΑΜ), το οποίο αργότερα προσχώρησε στο ΕΑΜ.
Θρυαλλίδα των εξελίξεων ωστόσο ήταν η 6η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ στις 1-3 Ιουλίου στην Αθήνα. Ο αστικός κόσμος κατακερματισμένος και σε βαθιά κρίση διχάζονταν μεταξύ μιας φιλοναζιστικής γραμμής και στην πλειονότητα αυτών που θα ακολουθήσουν τον βασιλιά Γεώργιο στην Αγγλία ή στη Μέση Ανατολή. Οι ταξικές αντιθέσεις είναι εκρηκτικές και οξύνονται περαιτέρω από τη ναζιστική θηριωδία, η οποία οδηγεί σε λιμό. Το ΚΚΕ αναδεικνύει ως κυρίαρχο καθήκον τον αντιφασιστικό αγώνα και την υπεράσπιση της ΕΣΣΔ, αλλά αντιλαμβάνεται ως βραχίονα αυτής της πάλης τις εθνικές δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένων των αστικών κομμάτων, τα οποία καλεί να συμπήξουν κοινό εθνικό απελευθερωτικό μέτωπο. Η πρόταση συναντά απροθυμία.
Ωστόσο, στις 16 Ιουλίου, σε μια προσπάθεια ανασυγκρότησης του εργατικού και συνδικαλιστικού κινήματος υπογράφεται το συμφωνητικό ίδρυσης του Εργατικού Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΕΑΜ) το οποίο θα συγκροτήσουν αρχικά η Ενωτική ΓΣΕΕ, με εκπρόσωπο τον Κ. Λαζαρίδη και η ΓΣΕΕ, ενώ τον Σεπτέμβριο θα προσχωρήσουν και τα ανεξάρτητα συνδικάτα με γραμματέα των Δ. Στρατή. Το ΕΕΑΜ αποτέλεσε τον προπομπό του απελευθερωτικού μετωπικού εγχειρήματος.
Στις αρχές του Σεπτέμβρη, συνήλθε η 7η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ. Εκτιμά, πως στην Ελλάδα επικρατούσε όπως και στην Ευρώπη αντιφασιστικός αναβρασμός, ο οποίος ωστόσο δεν είχε πάρει πλατιές διαστάσεις λόγω της καθυστέρησης στη συγκρότηση ενός εθνικού απελευθερωτικού μετώπου. Παράλληλα εκτιμούσε ότι ωρίμαζαν οι συνθήκες επαναστατικής κρίσης. Στο πλαίσιο αυτό, το ΚΚΕ πρόκρινε, παράλληλα με την παράνομη δουλειά, την ανάληψη πλατιάς, εξωστρεφούς δράσης για τη συσπείρωση των «εθνικών δυνάμεων» σε ένα εθνικοαπελευθερωτικό μέτωπο. Υπό αυτό το πρίσμα απευθύνθηκε εκ νέου στις ηγετικές προσωπικότητες του αστικού κόσμου (Θ. Σοφούλη, Π. Κανελλόπουλο, Γ. Παπανδρέου, Γ. Καφαντάρη) και τους πρότεινε να αναλάβουν ηγετικούς ρόλους σε ένα τέτοιο σχήμα. Εκείνοι όμως αρνήθηκαν ή απέφυγαν, ενώ ο Στ. Γονατάς χαρακτήρισε την ένοπλη αντίσταση «τρέλα» και απείλησε με «τσάκισμα της ανταρσίας» από αξιωματικούς οπαδούς του Πλαστήρα, ακόμη κι αν επρόκειτο να χυθεί αδελφικό αίμα. Έτσι τελικά τα μόνα κόμματα που ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα του ΚΚΕ, ήταν δυνάμεις με περιορισμένη επιρροή όπως το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΣΚΕ), το Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας (ΑΚΕ) και η Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας (ΕΛΔ).
Όπως θα έγραφε και ο Δημήτρης Γληνός στο Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ, τρεις ήταν οι κεντρικοί στόχοι: Η απελευθέρωση της χώρας από τον φασιστικό ζυγό, η δημιουργία μετά την απελευθέρωση προσωρινής κυβέρνησης με αποκλειστικό σκοπό τη διεξαγωγή εκλογών με απλή αναλογική και δημοψήφισμα για να αποφασίσει ο λαός τη μορφή της διακυβέρνησης που θέλει, να αποφανθεί δηλαδή για το πολιτειακό. Στόχοι που θα συμπυκνώνονταν στο σύνθημα «λαοκρατία».
Το γιατί τελικά δεν νίκησε το μεγαλύτερο λαϊκό κίνημα που αναπτύχθηκε στην Ελλάδα κατά τον 20ό αιώνα, έχει πολλές πλευρές, που ακόμη και σήμερα έχουν ακανθώδεις απολήξεις και αποτελούν σημαντικό σημείο τριβής για τα κόμματα κομμουνιστικής αναφοράς και επαναστατικής προοπτικής. Αξίζει ωστόσο πέρα από όλα αυτά να τιμούμε πάντα δεόντως και με βαθιά εκτίμηση εκείνους που έβαλαν τις βάσεις για την μεγαλύτερη εργατολαϊκή εποποιία και έδωσαν το αίμα τους για τα ύψιστα ιδανικά του ανθρώπου.
