67 χρόνια από τη νίκη της Κουβανικής Επανάστασης, 100 χρόνια από τη γέννηση του Φιντέλ Κάστρο. Δύο επέτειοι που δεν κοιτούν μόνο προς το παρελθόν, αλλά φωτίζουν μια πορεία που συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Σε αυτή την ιστορική συγκυρία αλλά και εν μέσω της πιο οξυμένης μορφής του αμερικανικού αποκλεισμού, χειρότερου και από την δεκαετία του ’90 και τη λεγόμενη Ειδική Περίοδο, μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, βρεθήκαμε κι εμείς στην Κούβα, μαζί με αγωνιστές και αγωνίστριες από δεκάδες χώρες, από την Ευρώπη μέχρι την Λατινική Αμερική και τις ΗΠΑ, συμμετέχοντας στη 53η Ευρωπαϊκή Μπριγάδα Αλληλεγγύης, με τη μεγαλύτερη ελληνική συμμετοχή των τελευταίων ετών.
Ιστορία και μέλλον
Άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών, επαγγελμάτων και τόπων βρεθήκαμε στον ίδιο δρόμο με έναν κοινό στόχο: να γνωρίσουμε από κοντά μια κοινωνία που υπερασπίζεται τον δικό της δρόμο. Μέσα από συναντήσεις και συζητήσεις, γνωρίσαμε την πολιτική πραγματικότητα της χώρας, τις κατακτήσεις, αλλά και τις δυσκολίες και τις αντιφάσεις της προσπάθειας οικοδόμησης του σοσιαλισμού, μέσα στον ασφυκτικό κλοιό του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Γνωρίσαμε τα μέτρα που λαμβάνονται σήμερα, αλλά και την καθημερινότητα, τον πολιτισμό
και τη ζωή του κουβανικού λαού.
Θα ήταν επιφανειακό να προσεγγίσουμε τη σημερινή κατάσταση της Κούβας με μια απλουστευμένη ή μονοδιάστατη αφήγηση. Θέλουμε να αποτυπώσουμε μια κοινωνία ζωντανή, σε κίνηση, που συνεχίζει να αντιστέκεται και να παλεύει. Σε ένα μεταβατικό στάδιο από τον καπιταλισμό προς τον σοσιαλισμό, οι κατακτήσεις, οι δυσκολίες και τα ερωτήματα του σήμερα μπορούν να κατανοηθούν μόνο μέσα στη διαδικασία και στις υλικές συνθήκες στις οποίες αυτή εξελίσσεται. Μια δύσβατη πορεία, στην οποία η Κούβα έχει ιστορικά αποδείξει πως, με την πάλη και την επιμονή του λαού της, είναι αποφασισμένη να προχωρήσει μέχρι τέλους.
Αυτή την Κούβα έχουμε ευθύνη να μεταφέρουμε: όχι ως εξιδανικευμένη εικόνα, αλλά ως ζωντανή πραγματικότητα με πρόσωπα, φωνές, αντιφάσεις, δυσκολίες και αγώνες. Γιατί πίσω από τις επετείους, τα σύμβολα και τις ιστορικές μορφές υπάρχει μια κοινωνία που συνεχίζει να αναμετριέται με το παρόν της και να διεκδικεί το μέλλον της. Κι έτσι, οι επέτειοι δεν ανήκουν μόνο στην ιστορία· γίνονται αφετηρία για να κατανοήσουμε τις μάχες του σήμερα και να αναμετρηθούμε με τα ερωτήματα που θα καθορίσουν το αύριο.
Λυδία Κουτρουλή
Ένας λαός υπό πολιορκία που αντιστέκεται
Θανάσης Αναστασίου
Δεν προλάβαμε να πατήσουμε το πόδι μας στο νησί και η κατάσταση μάς είχε προλάβει. Μια γενική διακοπή ρεύματος σε όλη την δυτική πλευρά που συνέβη μόλις 40 λεπτά πριν την άφιξη μας, άλλαξε το πρόγραμμα της 53ης Μπριγάδας. Το ξενοδοχείο που θα μας φιλοξενούσε αναγκάστηκε να κλείσει καθώς η εφεδρική του γεννήτρια κατέρρευσε όπως μας ενημέρωσαν. Χωρίς να το ξέρουμε είχαμε πάρει μια μικρή γεύση για το πόσο απρόβλεπτη και δύσκολη ήταν η κατάσταση στο νησί της Επανάστασης. Η άφιξη μας μια μέρα νωρίτερα πριν την έναρξη του προγράμματος της Μπριγάδας μας έδωσε την ευκαιρία να περιηγηθούμε στην πόλη της Αβάνας. Οι εικόνες ήταν έντονες. Μια Αβάνα άδεια από επισκέπτες, με σωρούς σκουπιδιών και με πρόσωπα κουρασμένα και ταλαιπωρημένα. Οι απειλές, ο εκβιασμός και φυσικά ο αποκλεισμός έχουν φέρει τον λαό σε πολύ κρίσιμο σημείο. Το λιγοστό κακής ποιότητας κουβανικό πετρέλαιο φτάνει για να καλύψει μόλις το 30% των αναγκών. Το 90% των τουριστικών επιχειρήσεων είναι κλειστές λόγω έλλειψης επισκεπτών ή/και πόρων. Οι επιπτώσεις του οικονομικού στραγγαλισμού είναι ορατές σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας. Διακοπές ρεύματος που φτάνουν τις 22-24 ώρες, προβλήματα υδροδότησης και πτώση της αγροτικής παραγωγής πάνω από 50% διαμορφώνουν μια «σιωπηλή Γάζα», όπως προειδοποιούν παρατηρητές ανθρωπίνων δικαιωμάτων του ΟΗΕ.
Οι επόμενες μέρες είχαν πολλές συναντήσεις με εκπροσώπους και φορείς. Συνδικαλιστές, πανεπιστημιακοί, γιατροί, καλλιτέχνες, μέλη κυβερνητικών φορέων αλλά και εργαζόμενοι μας μίλησαν για την κατάσταση και μας μετέφεραν έναν πλούτο πληροφοριών. Από πώς ένας διευθυντής αμείβεται λιγότερο από έναν εργαζόμενο γιατί δεν συμμετέχει ενεργά στην παραγωγή όπως οι εργαζόμενοι. Από το πως το σύστημα υγείας που εξυπηρετούσε επεμβάσεις ρουτίνας σε μια βδομάδα(!), πριν την όξυνση της κατάστασης, τώρα αναγκάζεται να τις καθυστερεί… μόλις έναν μήνα. Για το πώς η αμερικάνικη προπαγάνδα στοχεύει τους νέους βάζοντας τους να κυκλοφορήσουν βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα με φλεγόμενους κάδους σκουπιδιών με αντίτιμο λίγα δολάρια για να φανεί πως υπάρχει εσωτερική αναταραχή. Αλλά και την αγωνία για το σκηνικό της επόμενης μέρας που θα διαμορφώσουν τα νέα οικονομικά μέτρα. Πάνω απ’ όλα διακρίναμε μια σπάνια ανθεκτικότητα και έναν λαό που παρά τις αφάνταστες κακουχίες δεν σκύβει το κεφάλι και δεν παραδίδεται.
Το σκηνικό άλλαξε σημαντικά όταν μεταφερθήκαμε στη Σάντα Κλάρα, την «πόλη του Τσε», όπως μας πληροφόρησε η μεγάλη πινακίδα στην είσοδο της πόλης. Εκεί οι επιπτώσεις του αποκλεισμού δεν είχαν την ίδια βαρύτητα καθώς ο κόσμος ήταν πιο «κοντά» στην παραγωγή και την ύπαιθρο. Μια ένδειξη πως η εξάρτηση από τον τουρισμό και η υποβάθμιση του πρωτογενούς τομέα ενέχει μεγάλο ρίσκο. Εκεί λοιπόν είδαμε μια πόλη που παρά την κατάσταση, πεισματικά συνέχιζε την ζωή της. Από το απόγευμα ο κόσμος μαζευόταν στην κεντρική πλατεία της πόλης με τα παιδιά να παίζουν μέχρι αργά το βράδυ.
Την πρώτη βραδιά που βρεθήκαμε εκεί παρακολουθήσαμε φεστιβάλ παραδοσιακών Λατινοαμερικάνικων χορών
με αποστολές από χώρες όπως Μεξικό, Κολομβία και Κούβα. Τη δεύτερη βραδιά είδαμε συναυλία με παραδοσιακή μουσική. Το ενδιαφέρον ήταν η μικτή συμμετοχή δασκάλων και μαθητών σε κάθε όργανο με τη συναυλία να είναι ταυτόχρονα ψυχαγωγικό αλλά και εκπαιδευτικό γεγονός. Στο τέλος κατέβηκαν όλοι μαζί από την σκηνή και με μορφή μουσικής παρέλασης έκαναν τον γύρο της πλατείας.
Από τις πιο έντονες εμπειρίες φυσικά ήταν η επίσκεψη στο μνημείο του Τσε Γκεβάρα, που στεγάζει και το μαυσωλείο. Κάτω από το επιβλητικό μνημείο λοιπόν βρίσκεται το μαυσωλείο του Τσε αλλά και όλων των συντρόφων/ισσών του, που πέσανε στην Βολιβία στην τελευταία προσπάθεια να πυροδοτήσουν μια αντίστοιχη επανάσταση. Ένας χώρος λιτός μες το σκοτάδι που προσομοιάζει σπηλιά των τροπικών βουνών της Λατινικής Αμερικής, συμβολίζοντας την ξεκούραση από την μάχη που προσέφεραν αυτά τα μέρη στους μαχητές. Το συγκινητικό εδώ είναι πως το μνημείο δεν έχει μόνο τα λείψανα του Τσε. Το συγκλονιστικό είναι ότι τιμούν σαν ήρωες της δικής τους χώρας ανθρώπους που πέθαναν προσπαθώντας να βοηθήσουν την υπόθεση της επανάστασης σε μια άλλη χώρα. Η Κούβα διδάσκει για άλλη μια φορά διεθνισμό αλλά και ταπεινότητα καθώς τιμάει όλους τους μαχητές ανεξαρτήτως ταυτότητας, εθνικότητας ή φήμης.
Η τελευταία στάση της Μπριγάδας ήταν το κάμπινγκ στην περιοχή της Αρτεμίσα. Ένας χώρος ειδικά διαμορφωμένος που φιλοξενεί τις διεθνιστικές Μπριγάδες εδώ και δεκαετίες. Οι συνθήκες σίγουρα δεν ήταν ιδανικές. Πολύ συχνές διακοπές ρεύματος με αποτέλεσμα οι ανεμιστήρες να μην δουλεύουν και να κάνουν την διαβίωση στους θαλάμους αρκετά δύσκολη. Η κατάσταση γινόταν ακόμα πιο απαιτητική με τις συχνές διακοπές τρεχούμενου νερού. Όσο και να μας ταλαιπωρούσε αυτό βέβαια δεν ήταν παρά ένα μικρό κλάσμα των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν καθημερινά εκατομμύρια Κουβανοί τους τελευταίους εννιά μήνες. Και αυτό δεν το ξεχνούσαμε.
Σαν τελευταία ανάμνηση κρατάμε την εθελοντική εργασία στα χωράφια. Μπορεί η φετινή Μπριγάδα να έδωσε περισσότερο βάρος στο πολιτικό σκέλος και στις επαφές με οργανώσεις και φορείς αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι υποβαθμίστηκε η αξία της διεθνιστικής αλληλεγγύης. Στις λίγες φορές που βρεθήκαμε στο χωράφι κρατάω τα λόγια ενός εργάτη γης: «Θα χρειαζόμασταν 8-10 μέρες για τη δουλειά που έκανε η Μπριγάδα σας. Τώρα μπορούμε να σπείρουμε πιο γρήγορα.»
Μπορεί η αλληλεγγύη μας να ήταν μια μικρή σταγόνα για τον δοκιμαζόμενο Κουβανικό λαό. Η σημασία της όμως κρατάει λαμπρό το άστρο του Φιντέλ
κόντρα στα σκοτάδια του καιρού μας. Και το χρέος μας είναι να μετατραπεί σε πολιτικό αγώνα σε κάθε πλευρά του πλανήτη για το σπάσιμο του αποκλεισμού, την ήττα των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών και των πολέμων του κεφαλαίου, την έξοδο από τη λυκοσυμμαχία του ΝΑΤΟ, την ανάπτυξη του διεθνιστικού αντιπολεμικού αντιιμπεριαλιστικού κινήματος των λαών που θα επιβάλλει τις ανάγκες τους.
Η επαναστατική κληρονομιά του Φιντέλ δεν παύει να εμπνέει
Λυδία Κουτρουλή
Το Διεθνές Συνέδριο «Φιντέλ: Κληρονομιά και Μέλλον» («Fidel: Legado y Futuro») έλαβε χώρα 10-13 Αυγούστου στην Αβάνα, 100 χρόνια μετά τη γέννηση του ηγέτη της Κουβανικής Επανάστασης, και ανέδειξε την πολυεπίπεδη παρακαταθήκη του: από τη συμβολή στη διαμόρφωση ενός ζωντανού κοινωνικού υποδείγματος απέναντι στην καπιταλιστική δυστοπία, μέχρι τα πολιτικά εφόδια που συνεχίζει να δίνει στον κουβανικό λαό και στους λαούς που αγωνίζονται για την ανεξαρτησία τους. Τέσσερις ημέρες, δέκα αίθουσες, ομιλίες, μελέτες, συζητήσεις, αναζήτησαν το ιστορικό νήμα της σκέψης του Φιντέλ, από τον μαρξισμό και τις ρίζες της Επανάστασης μέχρι την παιδεία, την υγεία, τη διεθνιστική πολιτική, τη νεολαία, τον πολιτισμό και τη Λατινική Αμερική. Η διεθνιστική αλληλεγγύη αναδείχθηκε, όχι ως αφηρημένη αξία, αλλά ως έμπρακτη απάντηση-σφήνα στον αμερικανικό αποκλεισμό και δύναμη που στηρίζει την Κούβα και κάθε λαό που παλεύει να υπερβεί τα όρια του καπιταλισμού και να ανοίξει τον δρόμο προς τον Σοσιαλισμό.
Το κλείσιμο του συνεδρίου μάς επιφύλαξε μια εικόνα που συμπύκνωσε ίσως με τον πιο ζωντανό τρόπο τη συζήτηση. Σε ένα κατάμεστο θέατρο, παιδιά γνώρισαν μέσα από τη μουσική και την τέχνη την ιστορία της Κούβας, τις κατακτήσεις και τη διεθνιστική της παράδοση, τις μορφές που τη σημάδεψαν, από τον Χοσέ Μαρτί μέχρι τον Φιντέλ. Γιατί η μνήμη δεν μεταδίδει μόνο γνώση· μπορεί να γίνει συνείδηση και δυνατότητα να διεκδικήσεις το μέλλον.
Εκεί, ένα παιδί στράφηκε στον Φιντέλ και τον ρώτησε πώς μπορεί να ακολουθήσει το παράδειγμά του σε έναν κόσμο που κατακερματίζει, χειραγωγεί και αποξενώνει. Η απάντηση, το ίδιο το συνέδριο: η συγκέντρωση 1.500 αντιπροσώπων από 63 χώρες, η ζωντάνια, αλλά και η παράδοση ενός μεγάλου έργου που συγκεντρώνει σημαντικά κείμενα και ομιλίες του Φιντέλ σε 23 τόμους, ψηφιακά διαθέσιμου σε όλους. Το παρελθόν αναμετριέται με το παρόν, στις ρωγμές του κόσμου όπου γεννιέται η αναγκαιότητα να σταθούμε ξανά ο ένας δίπλα στον άλλον. Το όραμα μιας κοινωνίας όπου ο άνθρωπος δεν θα είναι μόνος και μικρός, αλλά πρωταγωνιστής της ίδιας του της ιστορίας, μέσα από τη συλλογική πάλη.
Έτσι, η ερώτηση εκείνου του παιδιού έφτασε μέχρι εμάς: πώς συνεχίζεις να αντιστέκεσαι όταν οι συνθήκες μοιάζουν να σε υπερβαίνουν; Κρατώντας τη μνήμη ζωντανή, μετατρέποντάς την σε συνείδηση και τη συνείδηση σε συλλογική πράξη. Γιατί κάθε γενιά καλείται να αναμετρηθεί με τις δυσκολίες της και να αναζητήσει τις δικές της δυνατότητες. Να μη συμβιβαστεί με τον κόσμο που της παραδίδεται, αλλά να παλέψει για να τον αλλάξει, για την Επανάσταση, για τον Σοσιαλισμό.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν που κυκλοφόρησε στις 5-6 Σεπτεμβρίου 2026
