Το 2025 ήταν χρονιά ρεκόρ για την αποκατάσταση των ποταμών στην Ευρώπη. Περισσότερα από 600 τεχνητά εμπόδια αφαιρέθηκαν από ευρωπαϊκά ποτάμια, επανασυνδέοντας περίπου 3.740 χιλιόμετρα υδάτινων διαδρομών. Συνολικά, στην Ευρώπη έχουν πλέον πραγματοποιηθεί πάνω από 9.680 αφαιρέσεις τεχνητών φραγμών.
Η είδηση δείχνει μια σημαντική στροφή. Όλο και περισσότερες χώρες αναγνωρίζουν ότι οι ποταμοί δεν είναι τεχνικά κανάλια, ούτε απλές υποδομές προς εκμετάλλευση. Είναι ζωντανά οικοσυστήματα. Όταν η φυσική τους ροή διακόπτεται από παλιά φράγματα, αναβαθμούς, μικρά υδροηλεκτρικά, τσιμεντένια περάσματα και άλλα τεχνητά εμπόδια, επηρεάζονται τα ψάρια, η βιοποικιλότητα, η ποιότητα του νερού, η μεταφορά φερτών υλικών και η ανθεκτικότητα ολόκληρων περιοχών απέναντι στην κλιματική κρίση.
Σύμφωνα με το Dam Removal Europe, τουλάχιστον 603 εμπόδια αφαιρέθηκαν το 2025, επιβεβαιώνοντας ότι η αποκατάσταση της ελεύθερης ροής των ποταμών γίνεται πλέον κεντρικό εργαλείο περιβαλλοντικής πολιτικής στην Ευρώπη. Η πρωτοβουλία τονίζει ότι τα υγιή ποτάμια αποτελούν φυσική υποδομή, κρίσιμη για την προστασία από πλημμύρες, την ασφάλεια του νερού, τη βιοποικιλότητα και την κλιματική ανθεκτικότητα.
Στην Ελλάδα, όμως, η εικόνα παραμένει πολύ διαφορετική. Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται το MedINA και μεταδίδουν ελληνικά και διεθνή μέσα, στη χώρα υπολογίζεται ότι υπάρχουν περίπου 22.500 τεχνητά εμπόδια στα ποτάμια, ενώ μέχρι σήμερα δεν έχει υπάρξει συντονισμένη πολιτική απομάκρυνσης παρωχημένων φραγμών.
Αυτά τα εμπόδια δεν είναι όλα ίδια. Κάποια μπορεί να εξυπηρετούν ακόμη πραγματικές ανάγκες. Πολλά όμως είναι παλιά, εγκαταλειμμένα, άχρηστα ή δυσανάλογα επιβαρυντικά για τα οικοσυστήματα. Η παραμονή τους στους ποταμούς δεν προσφέρει όφελος στις τοπικές κοινωνίες. Αντίθετα, συχνά διατηρεί τον κατακερματισμό των υδάτινων σωμάτων και εμποδίζει την οικολογική αποκατάσταση.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Σαραντάπορος. Στο υδρογραφικό του δίκτυο καταγράφηκαν για πρώτη φορά συστηματικά περισσότερα από 200 τεχνητά εμπόδια, στο πλαίσιο του έργου MapStream. Η καταγραφή αυτή δείχνει πόσο μεγάλο είναι το κενό γνώσης ακόμη και για βασικά στοιχεία των ελληνικών ποταμών. Δεν μπορεί να υπάρξει σοβαρή πολιτική προστασίας χωρίς χάρτες, δεδομένα και δημόσιο σχέδιο.
Η υποβάθμιση των ποταμών συνδέεται άμεσα με την κλιματική κρίση. Λιγότερο διαθέσιμο νερό, πιο έντονα πλημμυρικά φαινόμενα, απώλεια βιοποικιλότητας και αποδυνάμωση των φυσικών οικοσυστημάτων είναι πλευρές του ίδιου προβλήματος. Όταν τα ποτάμια αντιμετωπίζονται αποσπασματικά, με λογική εργολαβιών, τσιμέντου και μικρών εξυπηρετήσεων, το κόστος επιστρέφει στις κοινωνίες. Επιστρέφει ως πλημμύρα, λειψυδρία, διάβρωση, απώλεια φυσικού πλούτου.
Η απομάκρυνση παρωχημένων εμποδίων δεν σημαίνει εγκατάλειψη των ανθρώπινων αναγκών. Σημαίνει ιεράρχηση. Σημαίνει ότι κάθε φράγμα, κάθε αναβαθμός, κάθε τεχνικό εμπόδιο πρέπει να αξιολογείται με βάση τη σημερινή του χρησιμότητα, την οικολογική ζημιά που προκαλεί και τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας. Όσα δεν χρειάζονται πρέπει να φεύγουν.
Η Ελλάδα έχει καθυστερήσει. Η Ευρώπη ήδη προχωρά, με χιλιάδες αφαιρέσεις εμποδίων και με τον στόχο της αποκατάστασης ελεύθερης ροής σε χιλιάδες χιλιόμετρα ποταμών. Η χώρα μας χρειάζεται δημόσια καταγραφή των εμποδίων, επιστημονική αξιολόγηση, συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών και πολιτική απόφαση να προστατευθούν οι ποταμοί ως κοινό αγαθό.
Τα ποτάμια δεν είναι σωλήνες νερού. Είναι ζωντανά οικοσυστήματα. Είναι μέρος της ζωής των κοινοτήτων, της γεωργίας, της βιοποικιλότητας, της προστασίας από τις πλημμύρες, της ίδιας της σχέσης μας με τη φύση.
Η αποκατάσταση της ελεύθερης ροής τους είναι περιβαλλοντική ανάγκη και κοινωνική υποχρέωση. Και όσο η Ελλάδα καθυστερεί, τόσο χάνεται πολύτιμος χρόνος.
