Έχει περάσει πάνω από ένας χρόνος από τότε που έφυγε από τη ζωή ο Ευτύχης Μπιτσάκης και η διαρκής επιστροφή κι εμβάθυνση στο έργο του αποτελεί δρόμο για την κατάκτηση μιας σύγχρονης υλιστικής αντίληψης, πυλώνα του μαχόμενου μαρξισμού. Ιδιαίτερη ήταν η συμβολή του Ευτύχη στην επιστήμη και στη φιλοσοφία, πλευρές της οποίας παρουσιάζουμε.
Βασίλης Μπρούμας*
Ένας χρόνος απουσίας του Ευτύχη Μπιτσάκη («έφυγε» 19/8/2025). Τιμώντας τη μνήμη του κάνουμε εδώ μια μικρή – απλή αναφορά στις παγκοσμίου κύρους πρωτότυπες συνεισφορές του στην επιστήμη, με ισχυρές φιλοσοφικές προεκτάσεις και επιδράσεις. Ας σταχυολογήσουμε ενδεικτικά ορισμένα παραδείγματα που αποκαλύπτουν τα παραπάνω.
Πρώτον, ο Ευτύχης Μπιτσάκης έπαιξε γενεσιουργό ρόλο στον κρίσιμο διαχωρισμό των εννοιών Ύλης και Μάζας. Αντιμετωπίζει, και σωστά, την ταύτιση «ύλης-μάζας» ως παρωχημένη νευτώνεια αντίληψη. Με καθοριστική συμβολή του Ευτύχη Μπιτσάκη, η ύλη θεωρείται πλέον ως φιλοσοφική κατηγορία, που δηλώνει την αντικειμενική πραγματικότητα, ανεξάρτητα από τη συνείδηση. Ύλη, εν ολίγοις, είναι ό,τι υπάρχει αντικειμενικά στον κόσμο, έχει ενεργειακή υπόσταση και μπορεί να αλληλεπιδράσει . Δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με τα “σωματίδια ύλης ” (quarks, ηλεκτρόνια, πρωτόνια κ.λπ.), αλλά περιλαμβάνει και πεδία (βαρυτικό, ηλεκτρομαγνητικό κ.α.). Η μάζα, μετά τον Ευτύχη Μπιτσάκη, αντιμετωπίζεται πλέον ως φυσικο-επιστημονική έννοια, η οποία περιγράφει συγκεκριμένες ιδιότητες της ύλης. Η μάζα είναι το μέτρο της αδράνειας ενός σώματος και (στην κλασική φυσική) μέτρο της ποσότητας ύλης που περιέχεται σε ένα σώμα.
Μία από τις γνωστότερες εξισώσεις της φυσικής, η εξίσωση του Αϊνστάιν (E=m∙c2) αποκατέστησε μια σχέση αριθμητικής αναλογίας μεταξύ των δύο διαφορετικών φυσικών μεγεθών, της μάζας και της ενέργειας, δεν είναι όμως μια σχέση ισοδυναμίας ή ταύτισης των δύο αυτών μεγεθών. Η εξίσωση δεν εκφράζει την ταυτότητα, αλλά τη διαφορά, όπως όμως και την ενότητα στο πλαίσιο της διαφοράς. Αν ταυτίσουμε τη μάζα με την ύλη κι αν θεωρήσουμε κάποιου είδους ισοδυναμία μεταξύ τους, τότε η μάζα – ύλη αφυλοποείται (μετατρέπεται σε ενέργεια) ενώ η ενέργεια υλοποιείται (μετατρέπεται σε ύλη). Έτσι τίθεται το πρόβλημα της έσχατης ή πρωταρχικής ουσίας του κόσμου που οδηγεί σε μια σύγχρονη πνευματοκρατία ή στον αγνωστικισμό (Ευτύχης Μπιτσάκης, 2004). Είναι προφανές ότι χάρη σ’ αυτή τη διάκριση, με την καθοριστική συμβολή και ερμηνεία του Ευτύχη Μπιτσάκη, θεμελιώνεται ένας σύγχρονος υλισμός. Αλλιώς δεν μπορείς να ξεμπερδέψεις από τον παραδοσιακό δυϊσμό, όπως χαρακτηριστικά έλεγε ο ίδιος.
Δεύτερον, παίρνει μέρος στη διαπάλη ανάμεσα στη ρεαλιστική και μαρξιστική «σχολή σκέψης» και τη σχολή της Κοπεγχάγης, γύρω από την αρχή της αβεβαιότητας του Χάιζενμπεργκ για την ισχύ ή όχι της αιτιοκρατίας, εισάγοντας τη δικής του επινόησης έννοια τού «Κβαντικού Στατιστικού Καθορισμού» (πιθανοκρατική αιτιοκρατία) που ανοίγει καινούργιους ορίζοντες στο να κατανοήσουμε τον μικρόκοσμο. Η μηχανιστική αιτιοκρατία είναι η παραδοσιακή θέση ότι, αν γνωρίζουμε πλήρως τις αιτίες και τους νόμους που διέπουν τη φύση, μπορούμε να προβλέψουμε με απόλυτη ακρίβεια το αποτέλεσμα. Η πιθανοκρατία δεν δέχεται πως κάθε αιτία οδηγεί σε ένα αποτέλεσμα, αλλά δέχεται πως οδηγεί σε ένα φάσμα πιθανών αποτελεσμάτων. Η πιθανοκρατική αιτιοκρατία, για την καθιέρωση της οποίας η συμβολή του Ευτύχη Μπιτσάκη είναι κρίσιμη και καθοριστική, αναγνωρίζει ότι υπάρχει μια «τάξη» στη φύση, αλλά αυτή η τάξη εκδηλώνεται ως τάση μέσω πιθανοτήτων και όχι απόλυτων βεβαιοτήτων. Η αιτία δεν εξαφανίζεται, απλώς παίρνει τη μορφή τάσεων για την εμφάνιση και τον προσανατολισμό των οποίων ο ρόλος του ανθρώπινου παράγοντα είναι κρίσιμος.
Σύμφωνα με τη θεώρηση – ερμηνεία του Ευτύχη Μπιτσάκη, η αιτία της απροσδιοριστίας είναι η κβάντωση των αλληλεπιδράσεων και με βάση αυτό το γεγονός μπορεί να δοθεί μια στατιστική ερμηνεία στις ανισότητες του Χάιζενμπεργκ. Κατά τον Ευτύχη Μπιτσάκη, λοιπόν, η ύπαρξη της αρχής της αβεβαιότητας δεν αποτελεί επιχείρημα εναντίον της αιτιοκρατίας αφού οι αιτίες του φαινομένου υπάρχουν και είναι γνωστές, ενώ το ίδιο το φαινόμενο καθορίζεται από τις αιτίες. Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, και με βάση και την τοπικότητα των φυσικών φαινομένων και την πεπερασμένη ταχύτητα των αλληλεπιδράσεων στην κβαντομηχανική, η αιτιοκρατία δεν μπορεί να εγκαταλειφθεί. Και ένας από τους πρωτοπόρους στην ανάδειξη της αξίας του ντετερμινισμού (αιτιοκρατίας) είναι ο Ευτύχης Μπιτσάκης.
Τρίτον, ξεκαθάρισε τη μη ταύτιση Σύμπαντος και Κόσμου. Οι προσωκρατικοί το είχαν ξεκαθαρίσει. Οι τωρινοί κοσμολόγοι, συνήθως, δεν τα ξεκαθαρίζουν, λέει ο Ευτύχης Μπιτσάκης. Κατά τον ίδιον, ο κόσμος είναι πεπερασμένος και υπάρχουν άπειροι κόσμοι, το Σύμπαν είναι ένα, είναι άπειρο και δεν μπορούμε να μιλήσουμε για το Σύμπαν ως φυσικοί, μόνο ως φιλόσοφοι.
Τέταρτον, αντιπαρατίθεται με θεωρητικούς παγκόσμιου κύρους, για παράδειγμα, κάνει κριτική στον Karl Popper και προσεγγίζει την έννοια της σχετικής αλήθειας μέσα από ιστορική οπτική – ιστορική αντίληψη της αλήθειας. Η γνώση κατά τον Ευτύχη Μπιτσάκη θεωρείται μια πορεία (με αντιφάσεις και πλάνες) από την ιστορικά σχετική, προς την απόλυτη αλήθεια, έναντι των τυπικών αντιθέσεων του Popper (αλήθεια – πλάνη, επαλήθευση – διάψευση), που δεν συλλαμβάνει τη διαλεκτική τους σχέση, η οποία προϋποθέτει την ιστορική αντίληψη της αλήθειας (που από μια άποψη είναι η διαλεκτική της σχετικής αλήθειας). Η απολυτοποίηση πλάνης – αλήθειας, έρχεται σε αντίθεση με την ιστορία των επιστημών.
Σημαντική η συμβολή του Ευτύχη Μπιτσάκη και στο πρόβλημα των σχέσεων ανάμεσα στην επιστήμη και την ιδεολογία, και στο πώς μια επιστήμη αναδύεται μέσα από ένα αντιφατικό σύνολο αλήθειας και πλάνης και ξεπερνά το ιδεολογικό status της χωρίς μ’ αυτό να γίνεται η ιέρεια της απόλυτης αλήθειας. Η κριτική αυτή είναι ένα ποίημα διαλεκτικής (Αλέξανδρος Αναγνωστάκης).
Κι ακόμη, η ορθή αναφορά του Σπινόζα στη δυαδικότητα της ψυχής και του σώματος ως ένα και το αυτό πράγμα, θεωρούμενο υπό διαφορετικά κατηγορήματα, εξελίχτηκε, εμπλουτίστηκε και συγκεκριμενοποιήθηκε με το επιστημονικό ξεκαθάρισμα και τη διασαφήνιση από τον Ευτύχη Μπιτσάκη των εννοιών της ψυχής, της ανθρώπινης φύσης και της ανθρώπινης ουσίας, όπως και του ότι το πνεύμα δεν συναντάται στην απαρχή της φυσικής ιστορίας αλλά στο τέλος. Και ότι ο υλισμός είναι μια κοσμοαντίληψη λογικά συνεκτική και σε συμφωνία με την επιστήμη.
*Διευθυντής ψυχίατρος ΕΣΥ,
συγγραφέας του βιβλίου Ευτύχης Μπιτσάκης
– Βαθιά ματιά στον κόσμο και τους
ανθρώπους (εκδόσεις Ισνάφι)
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 5-6 Σεπτεμβρίου 2026
