φωτογραφία: Σεπτέμβριος 1944. Απελευθέρωση Καλαμάτας. Ο αρχηγός του ΕΛΑΣ Άρης Βελουχιώτης και ο Λοχαγός του 9ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ Ωρίων (Ν. Αναγνωστόπουλος) μαζί με τον σύνδεσμο Σ.ΜΑ (Στρατηγείο Μέσης Ανατολής) λοχαγό του Αμερικανικού Στρατού, Ελληνοαμερικανό Τζον Φατσέα, έξω από το Ξενοδοχείο «ΡΕΞ». Η παλιά ασπρόμαυρη φωτογραφία έχει επιχρωματιστεί από τον γραφίστα Χρήστο Καπλάνη
Στις 9 Σεπτεμβρίου 1944 ύστερα από σκληρή μάχη, οι δυνάμεις του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (ΕΛΑΣ) κατέλαβαν την πόλη και τερμάτισαν την τρομοκρατία των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Χωροφυλακής. Για να κατανοηθεί η σημασία της 9η Σεπτεμβρίου, πρέπει να ανατρέξουμε στην Καλαμάτα της Κατοχής.
Η Καλαμάτα της Κατοχής
Το φθινόπωρο του 1943, καθώς η ένοπλη Αντίσταση ενισχυόταν στη Μεσσηνία, οι γερμανικές αρχές κατοχής επιχείρησαν να εντείνουν τον έλεγχο της περιοχής. Στις 15 Οκτωβρίου 1943 τοποθετήθηκε στη θέση του νομάρχη Μεσσηνίας ο γιατρός Δημήτριος Περρωτής. Η πολιτική του διαδρομή δεν ήταν άγνωστη: ήδη από τις δημοτικές εκλογές του 1929 το όνομά του είχε συνδεθεί με το τοπικό φασιστικό κίνημα και είχε υποστηριχθεί για το δημαρχιακό αξίωμα από το λεγόμενο «Α΄ Φασιστικό Διαμέρισμα Καλαμών».
Γύρω από την κατοχική διοίκηση οργανώθηκε σταδιακά ένα δίκτυο Ελλήνων ενόπλων συνεργατών των αρχών Κατοχής, το οποίο αργότερα εντάχθηκε και θεσμικά στα Τάγματα Ασφαλείας. Στη Μεσσηνία τα Τάγματα Ασφαλείας συγκροτήθηκαν επίσημα τον Φεβρουάριο του 1944. Βασικά κέντρα τους έγιναν η Καλαμάτα, ο Μελιγαλάς, η Πύλος και οι Γαργαλιάνοι. Σύντομα συμμετείχαν μαζί με τα γερμανικά στρατεύματα σε εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, ενώ πραγματοποιούσαν και αυτοτελείς επιδρομές σε χωριά. Η ιστορική έρευνα έχει καταγράψει στις επιχειρήσεις αυτές συλλήψεις, λεηλασίες, εμπρησμούς, φόνους βιασμούς και κάθε άλλη μορφή βίας κατά του άμαχου πληθυσμού.
Η δράση τους, επομένως, δεν περιορίστηκε στη λειτουργία μιας συμβατικής στρατιωτικής μονάδας εναντίον του ΕΛΑΣ. Στην πράξη αποτέλεσαν βασικό ένοπλο στήριγμα του κατοχικού μηχανισμού στην Πελοπόννησο και συμμετείχαν ενεργά στην καταστολή της κοινωνικής βάσης της Αντίστασης.
Η 6η Φεβρουαρίου 1944 το μεγάλο μπλόκο της αγοράς
Ένα από τα βαρύτερα εγκλήματα της Κατοχής στην Καλαμάτα είχε προηγηθεί της επίσημης συγκρότησης των Ταγμάτων Ασφαλείας. Στις 6 Φεβρουαρίου 1944, οι γερμανικές αρχές κατοχής, με τη συμμετοχή Ελλήνων ενόπλων συνεργατών τους και στο πλαίσιο της κατοχικής διοίκησης του Περρωτή, πραγματοποίησαν μεγάλο μπλόκο στην Παλιά Αγορά και στις ανατολικές συνοικίες της πόλης. Σύμφωνα με μαρτυρίες, περίπου 1.800 άνθρωποι συνελήφθησαν.
Δύο ημέρες αργότερα, στις 8 Φεβρουαρίου 1944, κρατούμενοι οδηγήθηκαν στο παλιό πεδίο ασκήσεων του 9ου Συντάγματος Πεζικού, στην περιοχή του παλιού στρατοπέδου «Παπαφλέσσα», κοντά στη σημερινή Τέντα και στις πανεπιστημιακές εγκαταστάσεις.Εκεί πραγματοποιήθηκε μία από τις μεγαλύτερες μαζικές εκτελέσεις της Κατοχής στην πόλη.
Η γερμανική στρατιωτική αναφορά καταγράφει 149 εκτελεσμένους, ενώ τα στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί από τον Δήμο Καλαμάτας περιλαμβάνουν 153 ονόματα. Παράλληλα, μεταγενέστερες μαρτυρίες κάνουν λόγο για μεγαλύτερο αριθμό θυμάτων. Γι’ αυτό και ο πλήρης αριθμός όσων εκτελέστηκαν ή εξαφανίστηκαν μέσα στο σύστημα φυλακίσεων και μεταγωγών της Κατοχής παραμένει αντικείμενο ιστορικής έρευνας. Η Τέντα αποτελεί έτσι έναν από τους σημαντικότερους τόπους μνήμης της κατοχικής Καλαμάτας.
Όμως, ο τόπος αυτός δεν απέκτησε στη συλλογική μνήμη της πόλης το συμβολικό βάρος που αντιστοιχεί στο μέγεθος του εγκλήματος.
Η τρομοκρατία του 1944
Μετά τη συγκρότηση των Ταγμάτων Ασφαλείας, την άνοιξη του 1944, ο κύκλος της βίας διευρύνθηκε. Την 1η Μαΐου 1944, μετά τη δολοφονία του Γερμανού υποστράτηγου Φραντς Κρεχ από τον ΕΛΑΣ, πραγματοποιήθηκαν εκτελέσεις κρατουμένων ως αντίποινα. Στη Μεσσηνία αναφέρονται σαράντα εκτελέσεις από το Τάγμα Ασφαλείας Καλαμάτας–Μελιγαλά: τριάντα στην Καλαμάτα και δέκα στο νεκροταφείο του Μελιγαλά. Τον Ιούνιο ακολούθησαν νέες εκτελέσεις. Στις 15 Ιουνίου 1944 εκτελέστηκαν κρατούμενοι στον Μελιγαλά και την επόμενη ημέρα, ως αντίποινα για τον θάνατο αξιωματικού των Ταγμάτων, αναφέρονται 27 εκτελέσεις κρατουμένων στις όχθες του Νέδοντα στην Καλαμάτα.
Η γερμανική υποχώρηση
Το καλοκαίρι του 1944 ήταν πλέον φανερό ότι η ναζιστική Γερμανία έχανε τον πόλεμο. Καθώς ο Κόκκινος Στρατός προέλαυνε στα Βαλκάνια και η στρατηγική θέση των γερμανικών δυνάμεων στην Ελλάδα γινόταν όλο και πιο επισφαλής, άρχισε η σταδιακή γερμανική αποχώρηση.
Στη Μεσσηνία οι Γερμανοί εγκατέλειψαν τον Μελιγαλά στις 4 Σεπτεμβρίου και την Καλαμάτα στις 5 Σεπτεμβρίου 1944.Στην Καλαμάτα παρέμεναν οι δυνάμεις των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Χωροφυλακής.
Το 9ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ
Κεντρικό ρόλο στην επιχείρηση για την απελευθέρωση της Καλαμάτας είχε το 9ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ Μεσσηνίας.
Η ίδια η ονομασία έχει ιδιαίτερο συμβολισμό. Ο ΕΛΑΣ συγκροτούσε πολλές από τις στρατιωτικές μονάδες του χρησιμοποιώντας αριθμήσεις και οργανωτικές μορφές που παρέπεμπαν στον τακτικό Ελληνικό Στρατό. Στη Μεσσηνία η επιλογή του αριθμού 9 είχε ισχυρή τοπική και στρατιωτική φόρτιση, καθώς το ιστορικό 9ο Σύνταγμα Πεζικού ήταν συνδεδεμένο επί δεκαετίες με την Καλαμάτα και είχε πολεμήσει στους πολέμους του ελληνικού κράτους. Το προπολεμικό 9ο Σύνταγμα είχε, μεταξύ άλλων, διακριθεί στη μάχη των Γιαννιτσών το 1912.
Για τον ΕΛΑΣ αυτή η στρατιωτική ορολογία είχε σαφή πολιτικό και συμβολικό περιεχόμενο: το αντάρτικο επιδίωκε να εμφανίζεται όχι ως μια άτακτη ιδιωτική δύναμη, αλλά ως εθνικός απελευθερωτικός στρατός, που διεκδικούσε τη συνέχεια της πολεμικής παράδοσης όσων είχαν πολεμήσει για την Ελλάδα και, το 1940-41, είχαν αντισταθεί στην ιταλική και γερμανική εισβολή. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν συζητάμε σήμερα την ιστορική φυσιογνωμία του ΕΛΑΣ.
Η τελευταία προσπάθεια για ειρηνική παράδοση
Πριν από τη μάχη έγιναν προσπάθειες να αποφευχθεί η αιματοχυσία. Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ περικύκλωσαν την Καλαμάτα και ζήτησαν την παράδοση των όπλων των Ταγμάτων Ασφαλείας, προσφέροντας εγγυήσεις για τη ζωή των ανδρών που θα παραδίνονταν.
Στις διαπραγματεύσεις παρενέβησαν και εκπρόσωποι των συμμαχικών αποστολών. Η πρόταση ήταν η παράδοση και ο αφοπλισμός των Ταγμάτων ώστε να αποφευχθεί η μάχη. Ο νομάρχης Δημήτριος Περρωτής υπήρξε από τους βασικούς παράγοντες που επέμεναν στην απόρριψη της πρότασης. Έτσι, τα ξημερώματα της 9ης Σεπτεμβρίου άρχισε η επίθεση.
Η μάχη της Καλαμάτας
Οι άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Χωροφυλακής είχαν οργανώσει ένα πυκνό δίκτυο οχυρωμένων θέσεων μέσα στην πόλη.Θέσεις υπήρχαν στους στρατώνες, στο Κάστρο της Καλαμάτας, στη Φαρών, γύρω από την πλατεία Ταξιαρχών, σε κτίρια της Χωροφυλακής και σε άλλα ισχυρά σημεία.Κατά τη διάρκεια της μάχης, ισχυρές εστίες αντίστασης αποτέλεσαν επίσης το ξενοδοχείο Ρεξ και το καφενείο Πάνθεον, που ήταν από τις τελευταίες θέσεις οι οποίες καταλήφθηκαν.
Ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε τα ξημερώματα. Μία από τις πρώτες επιχειρήσεις στράφηκε προς τις φυλακές. Η φρουρά αναγκάστηκε να παραδοθεί, κρατούμενοι απελευθερώθηκαν και ορισμένοι από αυτούς πήραν όπλα και εντάχθηκαν αμέσως στη μάχη. Ακολούθησαν συγκρούσεις σχεδόν σε ολόκληρο τον αστικό ιστό.
Το Κάστρο αποτέλεσε μία από τις βασικές οχυρές θέσεις. Στη διάρκεια της επίθεσης σημειώθηκε και μία από τις βαρύτερες απώλειες του ΕΛΑΣ. Έπεσε ο συνταγματάρχης Γιάννης Σέρβος, διοικητής του 9ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ. Ο Σέρβος σκοτώθηκε κοντά στη Φραγκόλιμνα κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων για την κατάληψη των οχυρωμένων θέσεων της πόλης.
Η μάχη συνεχίστηκε επί ώρες. Μία μετά την άλλη οι θέσεις των Ταγμάτων Ασφαλείας κατέρρεαν. Το βράδυ της 9ης Σεπτεμβρίου η οργανωμένη αντίσταση μέσα στην Καλαμάτα είχε ουσιαστικά συντριβεί. Οι απώλειες του ΕΛΑΣ αναφέρονται σε 12 ή 13 νεκρούς, μεταξύ των οποίων και ο διοικητής του 9ου Συντάγματος, Γιάννης Σέρβος. Την επόμενη ημέρα έγινε η κηδεία των νεκρών στη Φραγκόλιμνα με μεγάλη συμμετοχή κατοίκων της πόλης.
Η φυγή προς τον Μελιγαλά
Τμήμα της ηγεσίας των Ταγμάτων Ασφαλείας, μαζί με ένοπλους και πολιτικούς παράγοντες της κατοχικής διοίκησης, κατάφερε να διασπάσει τον κλοιό και να υποχωρήσει προς τον Μελιγαλά. Εκεί βρισκόταν ήδη η ισχυρότερη βάση των Ταγμάτων Ασφαλείας της Μεσσηνίας. Τέσσερις ημέρες αργότερα, στις 13 Σεπτεμβρίου 1944, θα άρχιζε η μάχη του Μελιγαλά, η οποία διήρκεσε μέχρι τις 15 Σεπτεμβρίου.
Στην πόλη συγκροτήθηκε Προσωρινή Λαϊκή Επιτροπή και στις 11 Σεπτεμβρίου πραγματοποιήθηκε δοξολογία για την απελευθέρωση. Φωτογραφικό υλικό της εποχής διασώζει μέχρι σήμερα εκείνες τις ημέρες.
Ακολούθησαν συλλήψεις στελεχών της κατοχικής διοίκησης και διαδικασίες λαϊκών δικαστηρίων και στρατοδικείων για την απονομή δικαιοσύνης. Ανάμεσα στους κατηγορούμενους βρέθηκαν ο κατοχικός δήμαρχος Ηλίας Καρατζάς και άλλα πρόσωπα που κατηγορήθηκαν για συνεργασία με τις αρχές Κατοχής.
Η μάχη για την ιστορική μνήμη
Μετά τον πόλεμο και ιδιαίτερα μετά τον Εμφύλιο, η δημόσια μνήμη για την Κατοχή στην Πελοπόννησο διαμορφώθηκε μέσα σε ένα κράτος βαθιά σημαδεμένο από τον εμφύλιο διχασμό.
Ο Μελιγαλάς μετατράπηκε επί δεκαετίες σε κεντρικό σύμβολο του αντικομμουνιστικού αφηγήματος. Η μεταπολεμική μνημονική πολιτική παρουσίασε τους νεκρούς της Πηγάδας ως εθνικά θύματα και περιθωριοποίησε το προηγούμενο ιστορικό πλαίσιο: την Κατοχή, τη συνεργασία με τους Γερμανούς, τη δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας και τα αντίποινα εναντίον του πληθυσμού.
Κάθε Σεπτέμβρη ακόμη και σήμερα άνθρωποι και επίσημοι φορείς συγκεντρώνονται στην Πηγάδα του Μελιγαλά. Ένας ολόκληρος τόπος μνήμης οικοδομήθηκε εκεί επί δεκαετίες από το μετεμφυλιακό κράτος. Λίγα χιλιόμετρα μακριά βρίσκεται η Καλαμάτα και η Τέντα όπου, τον Φεβρουάριο του 1944, δεκάδες πατριώτες οδηγήθηκαν μπροστά στα γερμανικά πολυβόλα και εκτελέστηκαν με τις ευλογίες των κατοχικών αρχών.
Η ιστορία δεν ζητά εκδίκηση.
Ζητά μνήμη.
Ζητά να μην αντιστρέφεται η σχέση κατακτητή, συνεργάτη, αντιστασιακού και θύτη και θύματος.
