Η πρόταση προβλέπει σχεδόν διπλασιασμό του προϋπολογισμού και του προσωπικού της υπηρεσίας, ενίσχυση του ρόλου της στις απελάσεις και νέες δυνατότητες επιτήρησης. Για να τεθεί σε ισχύ, πρέπει να εγκριθεί από το Ευρωκοινοβούλιο και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο.
Μεγαλύτερο σώμα αξιωματικών, διευρυμένη συμμετοχή στις επιχειρήσεις επιστροφών και αυξημένες δυνατότητες επιτήρησης προβλέπει η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη Frontex. Το σχέδιο εντάσσει την υπηρεσία σε κεντρικότερο ρόλο στη διαχείριση των συνόρων και των απελάσεων και περιλαμβάνει νέες αρμοδιότητες και εξοπλισμό.
Η πρόταση προβλέπει σταδιακή αύξηση των αξιωματικών σε 30.000, με σώμα 17.000 αξιωματικών στη διάθεση των κρατών-μελών. Παράλληλα, σχεδιάζεται να διπλασιαστεί το προσωπικό της υπηρεσίας, καθώς και οι 7.000 υπάλληλοι που διαθέτουν τα κράτη-μέλη. Για το χρηματοδοτικό πλαίσιο 2028-2034 προτείνεται προϋπολογισμός 11,8 εκατομμυρίων ευρώ, έναντι 6 εκατομμυρίων ευρώ για την περίοδο 2021-2027, με δυνατότητα πρόσθετης χρηματοδότησης από άλλα προγράμματα.
Η Frontex θα μπορεί επίσης να συμμετέχει σε κοινές προμήθειες με τα κράτη-μέλη, μεταξύ άλλων για ψηφιακό εξοπλισμό με δυνατότητες τεχνητής νοημοσύνης. Προβλέπεται ακόμη η δημιουργία Δύναμης Ταχείας Αντίδρασης, η οποία θα μπορεί να αναπτύσσεται στα σύνορα σε έκτακτες περιστάσεις.
Ενισχυμένος ρόλος στις επιστροφές και την επιτήρηση
Κεντρικός συντονισμός των απελάσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο προβλέπεται μέσω Κέντρου Συντονισμού Επιστροφών. Οι αρμοδιότητές του θα καλύπτουν, σύμφωνα με την πρόταση, στάδια από τον εντοπισμό και την ταυτοποίηση έως τη συμβουλευτική για τις λεγόμενες οικειοθελείς επιστροφές και τη συμμετοχή σε επιχειρήσεις απέλασης. Στα σχέδια περιλαμβάνεται και υποστήριξη χωρών εκτός Ε.Ε. για την υποδοχή ανθρώπων που απελαύνονται.
Η πρόταση δίνει στην υπηρεσία νέες δυνατότητες παρακολούθησης μεταναστευτικών ροών, μεταξύ άλλων μέσω της επιτήρησης αναρτήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι η διαχείριση των συνόρων και η πολιτική επιστροφών συνδέονται με τη λειτουργία της ζώνης Σένγκεν. Δηλώνει επίσης ότι η δράση της Frontex πρέπει να σέβεται τα θεμελιώδη δικαιώματα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ενώ περιγράφει μηχανισμούς εποπτείας, καταγγελιών και διερεύνησης περιστατικών.
Για να γίνει η πρόταση ευρωπαϊκός κανονισμός, απαιτείται η έγκρισή της από το Ευρωκοινοβούλιο και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο.
Ενστάσεις για τα θεμελιώδη δικαιώματα
Το δίκτυο Ευρωπαϊκά Ψηφιακά Δικαιώματα, μέσω του προγράμματος «Προστασία, όχι επιτήρηση», υποστηρίζει ότι η Ευρώπη δεν χρειάζεται μια υπηρεσία με κύρια έμφαση στις απελάσεις και ζητά διαφορετική προσέγγιση στη μετακίνηση ανθρώπων, με έμφαση στην προστασία δικαιωμάτων, την αλληλεγγύη και την κοινή ευθύνη.
Η Διεθνής Αμνηστία ζητά να απορριφθεί η πρόταση, εκτιμώντας ότι αυξάνει τον κίνδυνο παραβιάσεων στα σύνορα και ενισχύει την αδιαφάνεια και την έλλειψη λογοδοσίας. Η Κιάρα Κατέλι, υπεύθυνη συνηγορίας του PICUM για τα δικαιώματα των μεταναστών χωρίς χαρτιά, αναφέρει ότι οι νέες εξουσίες δεν συνοδεύονται από αντίστοιχη ενίσχυση των εγγυήσεων προστασίας. Εκφράζει επίσης ανησυχία ότι η επέκταση της δράσης της Frontex θα επιδεινώσει καταχρήσεις σε επιχειρήσεις απέλασης και κέντρα κράτησης.
Στο ελληνικό σκέλος, τα πορίσματα έρευνας του Αξιωματικού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Frontex, όπως περιγράφονται στο υλικό, καταγράφουν σοβαρές επιχειρησιακές παραβιάσεις από το ελληνικό Λιμενικό και αποδίδουν στις ελληνικές αρχές ευθύνη για ενέργειες ή παραλείψεις που οδήγησαν στον θάνατο προσφύγων και μεταναστών. Στα πορίσματα αναφέρεται επίσης έλλειψη συνεργασίας του Λιμενικού, καθυστερήσεις και ελλιπή στοιχεία.
Ο Αξιωματικός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων έχει ζητήσει επανειλημμένα από τον εκτελεστικό διευθυντή της Frontex, Χανς Λέιτενς, να αναστείλει την παρουσία της υπηρεσίας στην Ελλάδα. Ο Λέιτενς έχει αρνηθεί, υποστηρίζοντας ότι η παρουσία της Frontex συμβάλλει περισσότερο στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων από την απουσία της.
Διαφωνία για εκδήλωση στο Άμστερνταμ
Η συζήτηση για τη λογοδοσία της υπηρεσίας αναζωπυρώθηκε και με αφορμή εκδήλωση στο Άμστερνταμ για το ντοκιμαντέρ «Πύλες της Ευρώπης», το οποίο προβλήθηκε στην ολλανδική δημόσια τηλεόραση. Η εκδήλωση ακυρώθηκε αφού δεν επιτεύχθηκε συμφωνία για απευθείας δημόσιο διάλογο ανάμεσα στον εκτελεστικό διευθυντή της Frontex και τον Ντέιβιντ Γιάμπιο, εκπρόσωπο της οργάνωσης Refugees in Libya.
Ο εκπρόσωπος της Frontex, Κρις Μπορόφσκι, ανέφερε ότι η νομική υπηρεσία συμβούλεψε τον οργανισμό να μην προχωρήσει σε κοινή συζήτηση, καθώς εκκρεμεί υπόθεση στο Γενικό Δικαστήριο της Ε.Ε. που αφορά περιπολίες και επιχειρήσεις διάσωσης της Frontex στην κεντρική Μεσόγειο. Ο Γιάμπιο αμφισβήτησε τη νομική αιτιολόγηση, σημειώνοντας ότι ούτε ο ίδιος ούτε η οργάνωσή του είναι διάδικοι στην υπόθεση.
Οι διοργανωτές από το Ινστιτούτο Pakhuis de Zwijger ανέφεραν ότι επιδίωξαν να οργανώσουν απευθείας συζήτηση, αλλά τελικά δεν μπορούσαν να διασφαλίσουν έναν διάλογο με διαφορετικές οπτικές. Η Σεσίλ Τρούστερ σημείωσε ότι η αρχική θετική ανταπόκριση του Λέιτενς σε πρόταση για κοινή συνομιλία ακολουθήθηκε από παρέμβαση των δικηγόρων της Frontex. Για την κριτική του Τόμι Ολσεν από την Aegean Boat Report στο ντοκιμαντέρ και στις επιλογές των δημιουργών, η Τρούστερ ανέφερε ότι οι διοργανωτές τη λαμβάνουν σοβαρά υπόψη.
