Αργεντινή: Κοινωνία και θέατρο μετά το 1976[1]

Η πρόσφατη ιστορία της αργεντινής κοινωνίας χαρακτηρίζεται από βαθιά τραύματα, πολιτικές αναταράξεις και διαρκή αιτήματα για αναγέννηση, αλλά και από μια αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα. Από το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1976 έως σήμερα η χώρα έχει υποστεί σημαντικούς μετασχηματισμούς που έχουν διαμορφώσει μια κοινωνία αντιφάσεων και εντάσεων.

Η δικτατορία (1976-1983), γνωστή ως Διαδικασία Εθνικής Αναδιοργάνωσης (Proceso de Reorganización Nacional), άφησε ανεξίτηλα σημάδια μέσω της βίαιης καταστολής, των εξαφανίσεων και της φίμωσης. Παρά το κλίμα φόβου, αναδύθηκαν μορφές αντίστασης, με εμβληματικό παράδειγμα τις Μητέρες και Γιαγιάδες της Πλατείας Μαΐου, που ανέδειξαν τη σημασία της μνήμης και της δικαιοσύνης. Με την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1983 υπό τον Ραούλ Αλφονσίν, ξεκίνησε μια περίοδος ελπίδας αλλά και προκλήσεων. Η Δίκη της Χούντας αποτέλεσε διεθνές πρότυπο, αν και η οικονομική αστάθεια και οι πολιτικές εντάσεις δοκίμασαν τη νέα τάξη πραγμάτων.

Τη δεκαετία του 1990 οι νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις της κυβέρνησης Μένεμ επανακαθόρισαν την οικονομία και την κοινωνία, δημιουργώντας μια νέα μεσαία τάξη, αλλά εντείνοντας τις ανισότητες. Η φαινομενική σταθερότητα της μετατρεψιμότητας (κλειδωμένη ισοτιμία 1 προς 1 του πέσο με το δολάριο) συγκαλύπτει την αυξανόμενη ανεργία και επισφάλεια. Η κρίση του 2001 αποτέλεσε καθοριστική τομή, αποκαλύπτοντας τη βαθιά κρίση εκπροσώπησης και οδηγώντας σε μαζικές κοινωνικές αντιδράσεις.

Στις αρχές του 21ου αιώνα οι κυβερνήσεις των Νέστορ και Κριστίνα Κίρχνερ επανέφεραν στο προσκήνιο τον ρόλο του κράτους και προώθησαν πολιτικές μνήμης και δικαιοσύνης, επαναλαμβάνοντας τις δίκες για εγκλήματα της δικτατορίας και ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη. Ωστόσο, η πολιτική πόλωση παρέμεινε έντονη.

Η Αργεντινή είναι, από πολλές απόψεις (οικονομικά, καλλιτεχνικά, αθλητικά), μια τεράστια χώρα και μια κοινωνία σε συνεχή αναζήτηση ισορροπίας μεταξύ μνήμης και μέλλοντος, δικαιοσύνης και άνισης ανάπτυξης, σύγκρουσης και συναίνεσης. Αυτή η ένταση αποτελεί, μοιραία, πηγή κοινωνικού δυναμισμού και καλλιτεχνικής έμπνευσης. Ίσως εκεί βρίσκεται το κλειδί για τη μοναδική και επίμονη ικανότητα της χώρας να επανεπινοεί τον εαυτό της. Παρά τις δυσκολίες, η αργεντινή κοινωνία διακρίνεται για τη ζωντάνια της. Η ενεργή συμμετοχή των πολιτών και η κεντρικότητα της μνήμης ως συλλογικού αιτήματος τη διαφοροποιούν από άλλες περιπτώσεις. Παράλληλα, η καλλιτεχνική παραγωγή, και κυρίως το θέατρο, λειτουργεί ως πεδίο επεξεργασίας του τραύματος και των κοινωνικών αντιφάσεων.

Το θεατρικό σανίδι ως θέση απέναντι στα πράγματα

Αν περπατήσει κανείς ένα βράδυ στο Μπουένος Άιρες, θα ανακαλύψει κάτι εντυπωσιακό: σε μία μόνο γειτονιά μπορεί να βρει πολλά διάσπαρτα μικρά θέατρα. Πίσω από ανώνυμες πόρτες, σε υπόγεια, σε παλιά σπίτια ή σε μικρές αίθουσες ομάδες ηθοποιών και μικροί θίασοι παρουσιάζουν έργα μπροστά σε λίγες δεκάδες θεατές. Αυτή η πυκνότητα θεατρικής ζωής, θεσμικής και μη, είναι σχεδόν μοναδική στον κόσμο, συγκαταλέγοντας την πρωτεύουσα Μπουένος Άιρες στις κορυφαίες πόλεις του κόσμου όσον αφορά τη θεατρική δραστηριότητα, μαζί με το Παρίσι, τη Νέα Υόρκη, το Βερολίνο και το Λονδίνο.

Το θέατρο της Αργεντινής δεν είναι μόνο ένα ζωντανό πολιτιστικό φαινόμενο: είναι βαθιά συνδεδεμένο με την ιστορία της χώρας. Από τη στρατιωτική δικτατορία του 1976 μέχρι σήμερα, η σκηνή λειτουργεί ως ένας χώρος όπου η κοινωνία προσπαθεί να μιλήσει για τη βία, τη μνήμη, την πολιτική και την ανθρώπινη εμπειρία. Με άλλα λόγια, το θέατρο δεν είναι απλώς ψυχαγωγία. Είναι ένας τρόπος σκέψης αλλά και θέση απέναντι στα πράγματα.

Η ιστορία του σύγχρονου θεάτρου της Αργεντινής δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς να λάβουμε υπόψη το τραυματικό ιστορικό ορόσημο που αποτέλεσε το στρατιωτικό πραξικόπημα, καθώς από τα χρόνια της δικτατορίας, στο περιβάλλον του φόβου και της σιωπής, το θέατρο αποκτά έναν ιδιαίτερο ρόλο: γίνεται ένας από τους χώρους όπου η κοινωνία προσπαθεί να μιλήσει έμμεσα για όσα δεν μπορούν να ειπωθούν ανοιχτά.

Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας πολλοί καλλιτέχνες διώκονται ή αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη χώρα. Ωστόσο, η θεατρική δραστηριότητα δεν σταματά. Αντίθετα, αναπτύσσονται στρατηγικές έμμεσης έκφρασης: αλληγορία, μεταφορά, παραβολή. Το θέατρο γίνεται ένας χώρος όπου η βία μπορεί να αποδίδεται συμβολικά, μέσα από αφηγήσεις που μιλούν για τη σύγκρουση, τον φόβο, τη σιωπή και τη διάλυση της ανθρώπινης ταυτότητας.

Ανεξάρτητοι, εμβληματικοί δημιουργοί

Μία από τις σημαντικότερες φωνές αυτής της περιόδου είναι η Γκρισέλντα Γκαμπάρο, της οποίας το έργο φυσικά απαγορευόταν συχνά από τη δικτατορία. Στα έργα της η εξουσία παρουσιάζεται συχνά ως μια αυθαίρετη και ακατανόητη δύναμη που καταστρέφει το άτομο. Οι χαρακτήρες της βρίσκονται παγιδευμένοι σε κλειστούς χώρους, αντιμέτωποι με μορφές βίας που άλλοτε είναι εμφανείς και άλλοτε υπόγειες. Το θέατρο της Γκαμπάρο δεν αναφέρεται πάντα άμεσα στη δικτατορία, όμως η αίσθηση της απειλής και της αυθαιρεσίας της εξουσίας είναι πανταχού παρούσα και η «εξαφάνιση» ένα πολύ συχνό μοτίβο.

Παράλληλα, σημαντικό ρόλο παίζει και το έργο του Εντουάρντο Αλέχο Παβλόφσκι, ψυχαναλυτή και δραματουργού, το οποίο διερευνά τις ψυχολογικές και σωματικές διαστάσεις της βίας. Στα έργα αυτά το σώμα γίνεται πεδίο όπου εγγράφεται η πολιτική καταπίεση. Το θέατρο του Παβλόφσκι συνδυάζει πολιτική κριτική και έντονο σωματικό στοιχείο, ανοίγοντας νέους δρόμους για τη σκηνική έκφραση.

Ένα κομβικό γεγονός για το θέατρο της περιόδου ήταν επίσης το περίφημο Ανοιχτό Θέατρο (Teatro Abierto Argentino) της δεκαετίας του ’80, ένα συλλογικό καλλιτεχνικό εγχείρημα που λειτούργησε ως μορφή πολιτισμικής αντίστασης απέναντι στο καθεστώς. Στο κίνημα αυτό συμμετείχαν δεκάδες δραματουργοί, ανάμεσά τους και ο ιδρυτής Οσβάλντο Ντραγκούν, ο Ρομπέρτο Κόσα και ο Καρλος Σομιλιάνα, που αποτέλεσαν, κι εξακολουθούν να αποτελούν, εμβληματικές μορφές του σύγχρονου αργεντινού θεάτρου. Αξίζει να αναφέρουμε ότι το Ανοιχτό Θέατρο άνοιξε τις πόρτες του στις 28 Ιουλίου του 1981, ενώ μόλις στις 6 Αυγούστου, κατά τη διάρκεια παράστασης, εκπυρσοκρότησαν τρεις εκρηκτικοί μηχανισμοί και το θέατρο έκλεισε μεν, αλλά έκτοτε φιλοξενήθηκε από δεκαέξι διαφορετικές σκηνές του Μπουένος Άιρες, μέχρι που εγκαταστάθηκε μόνιμα στο θέατρο Tαμπάρις. Το συμβάν αποτέλεσε ένα από τα «μυστήρια» που έκτοτε παραμένουν άλυτα.

Μετάδοση της εμπειρίας και αισθητικός πειραματισμός

Ταυτόχρονα, αναζωογονείται και το λεγόμενο ανεξάρτητο θέατρο. Στο Μπουένος Άιρες δημιουργείται ένα πυκνό δίκτυο μικρών σκηνών, συχνά σε αυτοδιαχειριζόμενους χώρους, όπου νέοι δραματουργοί και σκηνοθέτες πειραματίζονται με καινούριες μορφές γραφής και σκηνικής πρακτικής. Να πούμε ότι κατά τη δεκαετία του 1990 εμφανίζεται παράλληλα μια νέα γενιά συγγραφέων που θα ανανεώσει τη δραματουργία της χώρας. Παλαιότεροι δραματουργοί όπως ο Ρομπέρτο Κόσα, ο Ρικάρντο Μόντι και ο Μαουρίσιο Καρτούν θεωρούνται δάσκαλοι των σύγχρονων αργεντινών δραματουργών. Πολλοί νεότεροι δραματουργοί αναπτύσσουν τη γραφή τους μέσα από εργαστήρια και θεατρικές κοινότητες όπου η μετάδοση της εμπειρίας από τη μια γενιά στην άλλη παίζει καθοριστικό ρόλο. Παράλληλα, το αργεντινό θέατρο γνωρίζει μια έντονη περίοδο αισθητικού πειραματισμού. Κεντρική μορφή αυτής της εξέλιξης είναι ο Ραφαέλ Σπρέγκελμπουρντ, του οποίου το έργο χαρακτηρίζεται από σύνθετες αφηγηματικές δομές, φιλοσοφικές αναφορές και ένα ιδιαίτερο μείγμα χιούμορ και μεταφυσικής ειρωνείας. Δίπλα του εμφανίζονται και άλλοι σημαντικοί δημιουργοί, όπως ο Κλαούντιο Τολκατσίρ και η Λόλα Άριας, που διευρύνουν τα όρια του θεάτρου προς την κατεύθυνση του ντοκιμαντέρ, της περφόρμανς και της συλλογικής δημιουργίας. Ασφαλώς, τα ονόματα αυτά αποτελούν ένα ελάχιστο δείγμα μιας πληθώρας δραματουργών που με τις δημιουργίες τους όχι μόνο καθόρισαν την αργεντινή θεατρική σκηνή αλλά, υπερβαίνοντας τα σύνορα της χώρας τους, άφησαν το στίγμα τους σε ολόκληρη τη λατινοαμερικανική αλλά και την παγκόσμια σύγχρονη δραματουργία.

Στο σήμερα, επομένως, η θεατρική σκηνή της Αργεντινής εισέρχεται σε μια περίοδο έντονης δημιουργικότητας με ιδιαίτερη αισθητική πολυμορφία που εκτείνεται από τις εμπορικές σκηνές της λεωφόρου Κοριέντες μέχρι τις μικρές ανεξάρτητες σκηνές που επεξεργάζονται πιο άμεσα τη συλλογική μνήμη της βίας και αναμετρούνται με το παρελθόν, αλλά ταυτόχρονα στρέφονται με μια ιδιαίτερη κριτική ματιά στη ζωή ως παρόν.

Σε αυτή τη διαδικασία συνολικά, ιδιαίτερα σημαντικός είναι και ο ρόλος των θεατρικών θεσμών και ενώσεων που στηρίζουν τους δημιουργούς. Η Αρχεντόρες (Argentores) (με πρόεδρό της σήμερα τον δραματουργό Μιγκέλ Άνχελ Ντιάνι για τρίτη συνεχή θητεία στη συγκεκριμένη θέση) είναι η ένωση των θεατρικών συγγραφέων της Αργεντινής, που από τις αρχές του 20ού αιώνα (1910) μέχρι σήμερα υπερασπίζεται τα δικαιώματα των δραματουργών και προωθεί την ανάπτυξη της εθνικής δραματουργίας, διατηρώντας συγχρόνως τη μεγαλύτερη θεατρική βιβλιοθήκη και αρχείο στη Λατινική Αμερική. Σε συνάντηση μας εκεί ο Μαρσέλο Μάριο Μπλάνκο, συγγραφέας και διευθυντής της βιβλιοθήκης, μας λέει: «Είμαστε ένας οργανισμός μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα που δημιουργήθηκε και διοικείται από τους συγγραφείς κι εργάζεται σκληρά για τους συγγραφείς, για την προστασία και τα δικαιώματα τους. O οργανισμός είναι αποτέλεσμα πολύχρονων κόπων και μεγάλων αγώνων».

Η θεατρική σκηνή στην Αργεντινή δεν είναι μόνο ένας χώρος καλλιτεχνικής δημιουργίας. Είναι επίσης ένας χώρος όπου η κοινωνία προσπαθεί να κατανοήσει τον εαυτό της: να επεξεργαστεί τα τραύματα της Ιστορίας, να εξερευνήσει νέους τρόπους αφήγησης και να επαναπροσδιορίσει τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την πραγματικότητα. Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά του αργεντινού θεάτρου σήμερα: ότι ενώ γεννιέται σε συγκεκριμένα ιστορικά και κοινωνικά συμφραζόμενα, συνεχίζει να μιλά σε θεατές σε όλο τον κόσμο. Γιατί, τελικά, πίσω από τις διαφορετικές ιστορίες και τις διαφορετικές γλώσσες, το θέατρο εξακολουθεί να θέτει τα ίδια βασικά ερωτήματα για τη μνήμη, την εξουσία, την ανθρώπινη σχέση και την ανάγκη να αφηγούμαστε ιστορίες.

1. Με αφορμή τη μετάφραση στα ελληνικά μιας σειράς έργων της σύγχρονης δραματουργίας της Αργεντινής, που θα παρουσιαστούν σε άλλο κείμενο.