Ευκλείδης Τσακαλώτος: Νετανιάχου, Μητσοτάκης, Παλαιστίνη

Έχει σημασία το ποιος είναι αυτός που προβαίνει σε μια ηθική δήλωση; Υπάρχει μια σχολή σκέψης που υποστηρίζει ότι η εγκυρότητα οποιασδήποτε δήλωσης πρέπει να είναι ανεξάρτητη από τον ομιλητή ή τον συγγραφέα της – μία δήλωση είναι είτε αληθής είτε ψευδής, και ελάχιστα ενδιαφέρει ποιος την εκφράζει.

Είναι αξιοσημείωτο ότι αυτή η στάση συχνά δεν τηρείται στην καθημερινή ζωή. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, έναν φίλο σας, γνωστό για την τσιγκουνιά του, ο οποίος σας επικρίνει επειδή αρνηθήκατε να δώσετε δύο ευρώ σε έναν άστεγο που μόλις προσπεράσατε. Η απάντηση «ποιος είσαι εσύ που θα με κατακρίνεις;» δεν φαίνεται ακατάλληλη. Σημειώστε ότι η απάντηση αυτή είναι ανεξάρτητη από το ζήτημα του αν πρέπει ή δεν πρέπει κανείς να στηρίζει τους αστέγους, ή αν κάνατε λάθος που δεν φανήκατε πιο γενναιόδωρος. Στο παράδειγμά μας, μπορεί όντως να οφείλει κανείς να παρέχει στήριξη σε κάποιον που έχει ανάγκη και ταυτόχρονα το πρόσωπο που ασκεί την κριτική να είναι υποκριτής.

Ή σκεφτείτε ένα διαφορετικό παράδειγμα. Ένα ζευγάρι του οποίου το μοναχοπαίδι έχει απαχθεί σκέφτεται για το αν θα πληρώσει τα λύτρα. Η μητέρα λέει: «Γνωρίζω ότι η πληρωμή ενθαρρύνει τις απαγωγές, ότι ακόμη και αν πληρώσουμε τα λύτρα μπορεί να μην πάρουμε το παιδί μας πίσω, αλλά εξετάζοντας όλα τα δεδομένα πρέπει να πληρώσουμε, διότι η αξία του παιδιού μας είναι πολύ μεγαλύτερη από το ποσό που ζητείται». Θα μπορούσαμε να συζητήσουμε την εγκυρότητα αυτής της δήλωσης σε διάφορες βάσεις, αλλά θα σεβόμασταν την ηθική στάση της μητέρας. Αυτό όμως δεν θα ίσχυε για τον απαγωγέα που θα έλεγε: «Πληρώστε, αλλιώς θα χάσετε κάτι πιο πολύτιμο από το χρηματικό ποσό που απαιτώ». Αυτή η δήλωση δεν έχει καμία απολύτως ηθική αξία. Συνεπώς, έχει σημασία ποιος κάνει τη δήλωση.

Ο Ισραηλινός και ο Έλληνας πρωθυπουργός εξέφρασαν την οργή τους για τις ενέργειες της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023. Συμμερίζομαι αυτή την οργή. Σταματάει όμως εκεί η ιστορία; Νομίζω πως όχι.

Η περίπτωση του Νετανιάχου

Ας ξεκινήσουμε με την περίπτωση του Νετανιάχου. Τόσο πριν όσο και μετά τη σφαγή του Οκτωβρίου, έχει δείξει αδιαφορία για τις ζωές των Παλαιστινίων. Στον γενοκτονικό πόλεμο του Ισραήλ, δεκάδες χιλιάδες άμαχοι έχουν δολοφονηθεί. Ο βομβαρδισμός ενός σπιτιού όπου υπάρχει υποψία ότι κρύβεται ένας ηγέτης της Χαμάς, μπορεί να μην έχει ως άμεση πρόθεση την απώλεια δέκα άλλων ζωών, συμπεριλαμβανομένων παιδιών, δεν αναιρεί όμως το γεγονός ότι παραμένει μια εξοργιστική πράξη. Ούτε μπορεί ο Νετανιάχου να ισχυριστεί ότι οι Παλαιστίνιοι δικαιούνται να αγωνίζονται για τα δικαιώματά τους αλλά πρέπει να απέχουν από τη στοχοποίηση αμάχων. Εμείς μπορούμε να το πούμε αυτό, εκείνος όμως όχι. Διότι το γεγονός ότι οι Παλαιστίνιοι δεν έχουν άλλη επιλογή από το να καταφύγουν στην ένοπλη αντίσταση είναι άμεσο αποτέλεσμα των ισραηλινών ενεργειών: απορρέει από το γεγονός ότι κανένα άλλο μέσο αντίστασης δεν είναι πλέον διαθέσιμο.

Η περίπτωση Μητσοτάκη

Το ίδιο ισχύει και για τον Μητσοτάκη. Αν και σαφώς δεν βρίσκεται στην ίδια ακριβώς θέση με τον Νετανιάχου, δεν διαθέτει ηθικό έρεισμα για να επικρίνει τη Χαμάς. Όπως πολλοί άλλοι Ευρωπαίοι ηγέτες, υποστήριξε τον πόλεμο του Ισραήλ κατά των Παλαιστινίων πριν και μετά την επίθεση της Χαμάς, έκανε τα στραβά μάτια στον ολοένα αυξανόμενο αριθμό εποικισμών στη Δυτική Όχθη και κατέστησε σαφές ότι δεν ενδιαφέρεται να κάνει τίποτα για τις πολιτικές απαρτχάιντ του Ισραήλ.

Η συνάντηση με τον Νετανιάχου και τον Πρόεδρο της Κύπρου πριν από τα Χριστούγεννα ήταν ένα βαθιά ταπεινωτικό γεγονός για οποιονδήποτε έχει εξοργιστεί από τον γενοκτονικό πόλεμο του Ισραήλ. Ήταν, στην πραγματικότητα, μια εκ των υστέρων νομιμοποίηση της γενοκτονίας. Το να ακούς τους τρεις ηγέτες να συζητούν για την ενέργεια και την ασφάλεια, με τον Μητσοτάκη να προσθέτει ότι αυτό γίνεται στη βάση του διεθνούς δικαίου, αναδεικνύει περίτρανα το βάθος της ηθικής αβύσσου στην οποία έχουμε περιπέσει. Το ότι ο Νίκος Χριστοδουλίδης, ο πρόεδρος μιας χώρας που έχει τμήμα της επικράτειάς της υπό κατοχή, βρισκόταν στο ίδιο μήκος κύματος, ξεπερνά κάθε λογική.

Το επιχείρημα της αυτοάμυνας

Το επιχείρημα ότι η ισραηλινή απάντηση ήταν μια πράξη αυτοάμυνας μετά την επίθεση της Χαμάς δεν είναι πειστικό. Μέλη του ισραηλινού υπουργικού συμβουλίου έχουν επανειλημμένα δηλώσει ότι αυτό που επιδιώκουν είναι η εθνοκάθαρση και η επέκταση της ισραηλινής επικράτειας. Και, φυσικά, η ιστορία της σύγκρουσης δεν ξεκίνησε το 2023. Πριν από χρόνια, ορισμένοι Ισραηλινοί αξιωματούχοι[2] υποστήριζαν ότι η επίθεση εναντίον στρατιωτών είναι νόμιμη, αλλά όχι εναντίον αμάχων. Δεν είμαι σίγουρος ότι ο Μητσοτάκης θα αποδεχόταν έστω και αυτό – για κάποιο λόγο οι Παλαιστίνιοι θεωρούνται ο μόνος λαός που δεν έχει δικαίωμα να πολεμήσει ενάντια στην κατοχή των εδαφών του.

Η κριτική του Μητσοτάκη στη Χαμάς είναι υποκριτική ακριβώς επειδή δεν φαίνεται να νοιάζεται να βοηθήσει τους Παλαιστίνιους στον αγώνα τους για ένα ανεξάρτητο κράτος. Αντί για εμπάργκο στην πώληση όπλων στο Ισραήλ, εκφράζει την επιθυμία να εμβαθύνει τη σχέση της Ελλάδας με μια ηγεσία που αντιμετωπίζει κατηγορίες για εγκλήματα πολέμου.

Τι θα μπορούσε να γίνει

Θα μπορούσε να ξεκινήσει μποϊκοτάροντας προϊόντα που παράγονται στο Ισραήλ ή περιορίζοντας τις πολιτιστικές ανταλλαγές. Το πρώτο κίνημα στο οποίο συμμετείχα ήταν η αλληλεγγύη προς εκείνους που πολεμούσαν το σύστημα του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική. Μας έλεγαν τότε ότι αυτό θα έβλαπτε κάποιους από τους φτωχότερους ανθρώπους, αλλά επιμείναμε επειδή εκείνοι που πολεμούσαν το καθεστώς (από το ANC μέχρι τον επίσκοπο Τούτου) ζητούσαν την αλληλεγγύη μας και να κάνουμε μποϊκοτάζ για την απομόνωση του καθεστώτος. Και παρόλο που η νίκη ήρθε από τον αγώνα εντός της Νότιας Αφρικής, η εξωτερική πίεση έπαιξε ρόλο.

Ίσως οι πανεπιστημιακοί καθηγητές θα μπορούσαν να ξεκινήσουν τη διαδικασία εμποδίζοντας τις εκπαιδευτικές ανταλλαγές μεταξύ ευρωπαϊκών χωρών και Ισραήλ, με ορισμένες εξαιρέσεις για εκείνους που εργάζονται σαφώς για τη δικαιοσύνη προς τους Παλαιστίνιους. Αυτό δεν θα ασκούσε πίεση μόνο στο Ισραήλ, αλλά και στους Ευρωπαίους ηγέτες που είναι συνένοχοι στη γενοκτονία. Θα ήταν μια αρχή.

ΥΓ: Το κείμενο αυτό γράφτηκε πριν από τη δήλωση του πρωθυπουργού ότι δεν είναι η κατάλληλη στιγμή να εξεταστεί η νομιμότητα της αμερικανικής επίθεσης στη Βενεζουέλα. Αν έχεις βάλει πλάτη σε μια γενοκτονία, τότε το να μην καταδικάζεις μια απαγωγή και μια επίθεση εναντίον ενός κυρίαρχου κράτους θα πρέπει, υποθέτω, να θεωρείται μικρό παράπτωμα.

———————————————

[1] Ακολουθώ στενά σε αυτό το άρθρο τα επιχειρήματα του G.A. Cohen. Βλέπε, για παράδειγμα, Finding Oneself in the Other, Princeton University Press, 2013.

[2] Ο Dr. Zvi Shtauber, πρέσβης του Ισραήλ στη Βρετανία, τον Μάιο του 2003 (αναφέρεται στο Cohen, όπ.π., σελ. 116).