Η εντυπωσιακή νίκη της Φοιτητικής Λίστας στις βουλευτικές εκλογές της 25ης Οκτωβρίου στη Σερβία σηματοδοτεί μια μεγάλη πολιτική αλλαγή. Ένα κίνημα που γεννήθηκε από την οργή για ένα πολύνεκρο δυστύχημα και τη διαφθορά κατάφερε, μέσα σε δύο χρόνια, να αποκτήσει κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Τι ακριβώς είναι όμως αυτή η πολιτική δύναμη; Πώς οργανώνεται χωρίς αρχηγό, ποιες θέσεις ενώνουν τους ανθρώπους της και πού εμφανίζονται οι σημαντικότερες πολιτικές αντιφάσεις;
Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της σερβικής εκλογικής επιτροπής, η «Φοιτητική Λίστα – Οι Φοιτητές Νικούν» συγκέντρωσε το 52,71% των ψήφων, εξασφαλίζοντας 140 από τις 250 έδρες της Βουλής. Ο συνασπισμός του Αλεξάνταρ Βούτσιτς περιορίστηκε στο 39,17% και στις 104 έδρες. Η συμμετοχή πλησίασε το 69%.
Η νίκη αυτή ήρθε έπειτα από σχεδόν δύο χρόνια μαζικών κινητοποιήσεων, με αποκλεισμούς πανεπιστημίων, πορείες, συγκεντρώσεις και πρωτοβουλίες αλληλεγγύης σε ολόκληρη τη χώρα. Ο Βούτσιτς παραδέχθηκε την ήττα του ήδη από το βράδυ των εκλογών.
Από την τραγωδία του Νόβι Σαντ στην πολιτική ανατροπή
Αφετηρία του κινήματος ήταν η κατάρρευση στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, την 1η Νοεμβρίου 2024, που κόστισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους.
Το δυστύχημα, σε έναν σταθμό όπου είχαν πραγματοποιηθεί εργασίες ανακατασκευής, πυροδότησε μαζική οργή για τις δημόσιες συμβάσεις, την αδιαφάνεια και τις σχέσεις της πολιτικής εξουσίας με μεγάλα οικονομικά συμφέροντα.
Οι φοιτητές ανέλαβαν πρωταγωνιστικό ρόλο στις κινητοποιήσεις, απαιτώντας να δημοσιοποιηθούν τα έγγραφα του έργου, να διερευνηθούν οι ευθύνες και να σταματήσει η συγκάλυψη.
Σταδιακά, η διαμαρτυρία μετατράπηκε σε ένα ευρύτερο κίνημα κατά της διαφθοράς και της συγκέντρωσης εξουσίας γύρω από τον Βούτσιτς και το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα.
Στις κινητοποιήσεις συμμετείχαν εργαζόμενοι, εκπαιδευτικοί, αγρότες, πανεπιστημιακοί και πολίτες διαφορετικών πολιτικών αντιλήψεων.
Η απαίτηση για πρόωρες εκλογές αποτέλεσε το επόμενο βήμα. Το κίνημα αποφάσισε τελικά να συμμετάσχει στην εκλογική διαδικασία, μετατρέποντας την κοινωνική κινητοποίηση σε πολιτική διεκδίκηση της διακυβέρνησης.
Μια εκλογική λίστα χωρίς παραδοσιακό αρχηγό
Η Φοιτητική Λίστα συγκροτήθηκε ως πολιτική πρωτοβουλία πολιτών και όχι ως συμβατικό κόμμα με αρχηγό και ιεραρχημένη οργανωτική δομή.
Οι υποψήφιοι προτάθηκαν και επιλέχθηκαν μέσα από φοιτητικές συνελεύσεις, τα λεγόμενα plenums, στα πανεπιστήμια της Σερβίας. Οι συνελεύσεις αποτέλεσαν τον βασικό μηχανισμό συλλογικής οργάνωσης του κινήματος.
Η λίστα αριθμεί 250 υποψηφίους, ανάμεσα στους οποίους βρίσκονται πανεπιστημιακοί, γιατροί, εκπαιδευτικοί, δικηγόροι, καλλιτέχνες, οικονομολόγοι, αγρότες και κοινωνικοί ακτιβιστές.
Είναι χαρακτηριστικό ότι οι ίδιοι οι φοιτητές επέλεξαν να μην καταλάβουν τις θέσεις των υποψηφίων, αλλά να προτείνουν πρόσωπα που θεωρούσαν ικανά να αναλάβουν την πολιτική εκπροσώπηση.
Πρώτος στη λίστα είναι ο καρδιολόγος και πανεπιστημιακός Ίλια Σρντάνοβιτς. Ανάμεσα στα γνωστότερα πρόσωπα βρίσκονται ο πρώην διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας Ντέγιαν Σόσκιτς, ο πρώην μπασκετμπολίστας Ντέγιαν Μποντιρόγκα και άνθρωποι του πολιτισμού.
Ο Σρντάνοβιτς, ωστόσο, δεν παρουσιάζεται ως πολιτικός αρχηγός. Η πρωθυπουργία παραμένει ανοιχτό ζήτημα, όπως και ο τρόπος με τον οποίο μια αποκεντρωμένη εκλογική πρωτοβουλία θα μετατραπεί σε κυβερνητικό σχήμα.
Η απουσία αρχηγού αποτέλεσε συνειδητή επιλογή, σε αντίθεση με το προσωποκεντρικό σύστημα εξουσίας που κυριάρχησε στη Σερβία επί χρόνια. Η κυβερνητική λειτουργία, όμως, θα απαιτήσει μηχανισμούς λήψης αποφάσεων, κατανομή αρμοδιοτήτων και πολιτική συνοχή.
Τι ενώνει τη Φοιτητική Λίστα
Το βασικό συνεκτικό στοιχείο είναι η αντίθεση στη διαφθορά και στην αυταρχική λειτουργία των κρατικών θεσμών.
Το πρόγραμμα των 11 σημείων, που παρουσιάστηκε τον Σεπτέμβριο, περιλαμβάνει τη δημιουργία ειδικής εισαγγελικής αστυνομίας για τη διερεύνηση υποθέσεων διαφθοράς, τον έλεγχο της περιουσίας δημόσιων αξιωματούχων, τη δήμευση παράνομα αποκτημένων περιουσιακών στοιχείων και την πλήρη διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις.
Προβλέπει επίσης αποκομματικοποίηση της δημόσιας διοίκησης, αλλαγές στη Δικαιοσύνη και στην Αστυνομία, καθώς και παρεμβάσεις για την ανεξαρτησία των μέσων ενημέρωσης.
Στο κοινωνικό πεδίο, το πρόγραμμα περιλαμβάνει δωρεάν σχολικά βιβλία, περιορισμό των συμβάσεων ορισμένου χρόνου από τους 24 στους 12 μήνες, φθηνότερα φάρμακα, ενίσχυση των δημόσιων υπηρεσιών υγείας, μέτρα για την προσιτή κατοικία και στήριξη της εγχώριας παραγωγής και των αγροτών.
Οι προτάσεις αυτές συνδυάζουν θεσμικές μεταρρυθμίσεις, μέτρα κοινωνικής προστασίας και ενίσχυση της εγχώριας επιχειρηματικότητας. Δεν συγκροτούν, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, ένα ολοκληρωμένο σχέδιο αλλαγής του οικονομικού συστήματος.
Από την Αριστερά μέχρι τους συντηρητικούς
Η Φοιτητική Λίστα εκφράζει έναν εξαιρετικά ευρύ πολιτικό χώρο.
Στην εκλογική της προσπάθεια προσέφεραν υποστήριξη οργανώσεις της Αριστεράς και του οικολογικού κινήματος, φιλελεύθερες και κεντρώες πολιτικές δυνάμεις, αλλά και συντηρητικά ή εθνικιστικά κόμματα που αντιτίθενται στον Βούτσιτς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες αυτές οι δυνάμεις συμμετέχουν οργανωτικά στη λίστα. Δείχνει όμως το πολιτικό εύρος της εκλογικής συσπείρωσης.
Η αντίθεση στη διαφθορά, ο αγώνας για ελεύθερους θεσμούς και η απαίτηση πολιτικής αλλαγής μπορούν να ενώσουν ανθρώπους με διαφορετικές απόψεις για την οικονομία, την κοινωνική δικαιοσύνη και την εξωτερική πολιτική.
Οι διαφορές αυτές είναι πιθανό να αποκτήσουν μεγαλύτερη σημασία όταν η νέα πλειοψηφία κληθεί να λάβει συγκεκριμένες κυβερνητικές αποφάσεις.
Ευρωπαϊκή Ένωση. Συνεργασία, αλλά χωρίς ανεπιφύλακτη δέσμευση ένταξης
Η Φοιτητική Λίστα αναγνωρίζει την Ευρωπαϊκή Ένωση ως τον σημαντικότερο οικονομικό εταίρο της Σερβίας και υποστηρίζει τη διεύρυνση των συνεργασιών με ευρωπαϊκά κράτη.
Το πρόγραμμά της προβλέπει πρόοδο στις μεταρρυθμίσεις που αφορούν τη Δικαιοσύνη, τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις ευρωπαϊκές διαδικασίες αξιολόγησης.
Ωστόσο, δεν δεσμεύεται ρητά για άμεση ένταξη στην ΕΕ. Αντίθετα, αντιμετωπίζει την τελική επιλογή ως ζήτημα που πρέπει να τεθεί σε δημοψήφισμα.
Αυτή η στάση διαφοροποιείται από την καθαρά φιλοευρωπαϊκή αντιπολίτευση, που υποστηρίζει την επιτάχυνση της ενταξιακής πορείας.
Ταυτόχρονα, η επιδίωξη στενότερων σχέσεων με την Ευρώπη συμβαδίζει με την πρόθεση διατήρησης παραδοσιακών συνεργασιών με τη Ρωσία και την Κίνα.
ΝΑΤΟ, στρατιωτική ουδετερότητα και εξοπλισμοί
Στο ζήτημα της άμυνας, η Φοιτητική Λίστα υποστηρίζει τη διατήρηση της στρατιωτικής ουδετερότητας της Σερβίας, πολιτική που η χώρα έχει υιοθετήσει επισήμως από το 2007.
Δεν έχει ανακοινώσει πρόθεση ένταξης στο ΝΑΤΟ. Η στρατιωτική ουδετερότητα, ωστόσο, δεν αποκλείει τη συνεργασία με δυτικές χώρες σε αμυντικά και τεχνολογικά ζητήματα.
Το πρόγραμμα προβλέπει, μεταξύ άλλων, ανάπτυξη της συνεργασίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες και στον αμυντικό τομέα.
Παραμένουν όμως ουσιαστικά κενά.
Δεν έχει παρουσιαστεί σαφής συνολική πολιτική για το ύψος των στρατιωτικών δαπανών, την αγορά εξοπλισμών, τον έλεγχο της σερβικής πολεμικής βιομηχανίας ή την εξαγωγή όπλων προς χώρες που εμπλέκονται σε πολεμικές συγκρούσεις.
Πρόκειται για σημαντικά ερωτήματα, καθώς η Σερβία διαθέτει αξιόλογη αμυντική βιομηχανία και έχει αναπτύξει στρατιωτικές συνεργασίες με διαφορετικούς διεθνείς εταίρους.
Η διακήρυξη της ουδετερότητας αποτελεί συγκεκριμένη εξωτερική επιλογή, αλλά από μόνη της δεν απαντά στο ζήτημα των εξοπλισμών, του διεθνούς εμπορίου όπλων και της στρατιωτικοποίησης.
Ρωσία και πόλεμος στην Ουκρανία
Η θέση της Φοιτητικής Λίστας για τη Ρωσία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Το πρόγραμμά της προβλέπει τη διατήρηση της παραδοσιακής συνεργασίας με τη Μόσχα, ιδιαίτερα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και σε ζητήματα που σχετίζονται με το Κόσοβο.
Παράλληλα, η λίστα αντιτίθεται στην επιβολή κυρώσεων στη Ρωσία, επικαλούμενη και την εμπειρία της Σερβίας από τις διεθνείς κυρώσεις της δεκαετίας του 1990.
Την ίδια στιγμή αναγνωρίζει ρητά την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας και υποστηρίζει τον τερματισμό των εχθροπραξιών και την ειρηνική διευθέτηση των διαφορών.
Η στάση αυτή επιχειρεί να διατηρήσει μια ισορροπία ανάμεσα στις σχέσεις με τη Ρωσία και στην αναγνώριση βασικών αρχών του διεθνούς δικαίου.
Δεν έχει αποσαφηνιστεί, πάντως, πώς θα αντιμετωπίσει η νέα πολιτική πλειοψηφία τις πιέσεις σχετικά με τις εξαγωγές σερβικών όπλων και τη στάση της χώρας απέναντι στον συνεχιζόμενο πόλεμο.
Κόσοβο και εθνικά ζητήματα. Ένα πεδίο ευρείας συναίνεσης
Στο Κόσοβο, η Φοιτητική Λίστα υιοθετεί τη βασική εθνική θέση της Σερβίας.
Θεωρεί το Κόσοβο αναπόσπαστο τμήμα της σερβικής επικράτειας, απορρίπτει τη μονομερή ανακήρυξη ανεξαρτησίας του και αντιτίθεται στην ένταξή του σε διεθνείς οργανισμούς.
Υποστηρίζει ακόμη την προστασία των σερβικών κοινοτήτων, των πολιτιστικών και θρησκευτικών θεσμών τους και την ενίσχυση της αυτονομίας των δήμων όπου ζει σημαντικός σερβικός πληθυσμός.
Ανάλογη έμφαση δίνει στην προστασία των δικαιωμάτων των Σέρβων στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, στο Μαυροβούνιο και στην Κροατία.
Η στάση αυτή δείχνει ότι η Φοιτητική Λίστα, παρά τη ρήξη της με τον Βούτσιτς στο εσωτερικό πολιτικό σύστημα, δεν προτείνει αντίστοιχη ριζική αλλαγή στις βασικές εθνικές επιδιώξεις του σερβικού κράτους.
Η σχέση ανάμεσα στην προστασία των σερβικών κοινοτήτων, στα δικαιώματα των άλλων εθνοτήτων και στη σταθερότητα των Βαλκανίων θα αποτελέσει σημαντική δοκιμασία της πολιτικής της.
Γάζα, Ισραήλ και παλαιστινιακό ζήτημα
Σε αντίθεση με την αρκετά συγκεκριμένη τοποθέτηση για το Κόσοβο και τη Ρωσία, δεν εντοπίζεται αντίστοιχα σαφής και ολοκληρωμένη κοινή θέση της Φοιτητικής Λίστας για τη Γάζα, την ισραηλινή κατοχή και την αυτοδιάθεση των Παλαιστινίων.
Δεν προκύπτει επίσης συγκεκριμένη δέσμευση για τις στρατιωτικές και εμπορικές σχέσεις της Σερβίας με το Ισραήλ, ούτε για ενδεχόμενη διακοπή εξαγωγών οπλισμού.
Η απουσία τέτοιων θέσεων από τα διαθέσιμα προγραμματικά κείμενα δεν αποδεικνύει ότι όλα τα πρόσωπα της λίστας έχουν την ίδια άποψη. Αναδεικνύει, όμως, ένα σημαντικό πολιτικό κενό σε μια περίοδο κατά την οποία η Γάζα, ο πόλεμος και η εμπλοκή κρατών στην πολεμική βιομηχανία αποτελούν κεντρικά διεθνή ζητήματα.
Για ένα κίνημα που επικαλείται τη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη και τη διαφάνεια, η στάση απέναντι στους πολέμους και στα δικαιώματα των λαών θα είναι ουσιαστικό κριτήριο των μελλοντικών κυβερνητικών επιλογών του.
Περιβάλλον, εξορύξεις και οικονομικό μοντέλο
Η σύνθεση της Φοιτητικής Λίστας περιλαμβάνει και προσωπικότητες με έντονη περιβαλλοντική δράση.
Ανάμεσά τους βρίσκεται ο αγρότης και ακτιβιστής Ζλάτκο Κοκάνοβιτς, γνωστός για την αντίθεσή του στο σχέδιο εξόρυξης λιθίου της Rio Tinto στην κοιλάδα Γιάνταρ της δυτικής Σερβίας.
Ο Κοκάνοβιτς υποστηρίζει την απαγόρευση της έρευνας και εξόρυξης λιθίου και βορίου.
Η παρουσία του φέρνει στο εσωτερικό της λίστας το ζήτημα της προστασίας του περιβάλλοντος απέναντι στα μεγάλα επενδυτικά συμφέροντα.
Ωστόσο, μένει να αποδειχθεί πώς θα συνδυαστούν οι περιβαλλοντικές διεκδικήσεις με τις εξαγγελίες για ανάπτυξη της βιομηχανίας, προσέλκυση επενδύσεων και συνεργασία με μεγάλες διεθνείς επιχειρήσεις.
Ανάλογα ερωτήματα προκύπτουν για τα εργασιακά δικαιώματα, τις δημόσιες υπηρεσίες και τη σχέση του κράτους με το ιδιωτικό κεφάλαιο.
Μπορεί η ενότητα της διαμαρτυρίας να γίνει ενότητα διακυβέρνησης;
Η Φοιτητική Λίστα πέτυχε κάτι που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε ιδιαίτερα δύσκολο. Ένωσε ένα μεγάλο μέρος της σερβικής κοινωνίας γύρω από την απαίτηση να σταματήσουν η διαφθορά, η ατιμωρησία και η αυταρχική άσκηση της εξουσίας.
Η νίκη της αποτελεί σημαντική εξέλιξη για τα κοινωνικά κινήματα της περιοχής, επειδή αποδεικνύει τη δυνατότητα μιας μαζικής κοινωνικής κινητοποίησης να αμφισβητήσει αποτελεσματικά ένα εδραιωμένο πολιτικό σύστημα.
Από εδώ και πέρα, όμως, αρχίζουν διαφορετικά ερωτήματα.
Πώς θα αντιμετωπίσει τη συγκέντρωση του πλούτου και την οικονομική ανισότητα; Ποιες δεσμεύσεις θα αναλάβει για τους μισθούς, τη δημόσια υγεία, την παιδεία και την κατοικία; Θα περιορίσει τις υπέρογκες στρατιωτικές δαπάνες; Θα επιδιώξει μια ενεργητική πολιτική ειρήνης στα Βαλκάνια και διεθνώς;
Η απουσία παραδοσιακού αρχηγού και η συλλογική οργάνωση αποτέλεσαν χαρακτηριστικά του κινήματος. Η συμμετοχή στη διακυβέρνηση θα δοκιμάσει τη δυνατότητά του να διατηρήσει αυτά τα χαρακτηριστικά απέναντι στις απαιτήσεις του κρατικού μηχανισμού.
Η Σερβία βρίσκεται μπροστά σε μια σημαντική πολιτική μετάβαση. Το αν αυτή θα περιοριστεί σε αλλαγή προσώπων και θεσμικές μεταρρυθμίσεις ή θα αποκτήσει βαθύτερο κοινωνικό περιεχόμενο εξαρτάται από τις πολιτικές που θα εφαρμοστούν, αλλά και από το αν το κοινωνικό κίνημα θα διατηρήσει την αυτονομία και τη δυνατότητα παρέμβασής του.
Η εκλογική νίκη δίνει στη Φοιτητική Λίστα τη δυνατότητα να κυβερνήσει. Οι απαντήσεις στα μεγάλα κοινωνικά, οικονομικά και διεθνή ζητήματα θα δείξουν το πραγματικό εύρος της πολιτικής αλλαγής.
Για το άρθρο αξιοποιήθηκαν κυρίως σερβικές πηγές, το πρόγραμμα των 11 σημείων και διεθνείς αναλύσεις.
- N1 Serbia – Το πρόγραμμα των 11 σημείων.
- Foreign Policy Forum – Ανάλυση του Ντέγιαν Γιόβιτς για την εξωτερική πολιτική της λίστας.
- Radio Slobodna Evropa – Σύγκριση των εξωτερικών θέσεων των εκλογικών συνδυασμών.
- OSW – Ανάλυση της οργάνωσης, της σύνθεσης και του πολιτικού προγράμματος.
- Reuters – Οι προκλήσεις της διακυβέρνησης μετά την εκλογική νίκη.
